ReportageVleermuizen

Vleermuisonderzoek op de fiets: met scanners en detectoren speuren naar zeldzame soorten

Coen Nengerman op pad om vleermuisgeluiden op te vangen. Beeld Jörgen Caris

Utrechtse vleermuisliefhebbers stappen deze maand op de fiets om in de hele stad echosignalen van vleermuizen op vangen. Een batlogger legt de geluiden en locaties vast, waardoor de dieren beter beschermd kunnen worden.

De schemering valt in, aan de rand van het Julianapark in de stad Utrecht maakt vrijwilliger Coen Nengerman, in het dagelijks leven zelfstandig specialist in geografische informatiesystemen, zich op voor zijn ‘vleerfietsronde’. Een geel hesje van Bat030 gaat over zijn hoodie met een vleermuis erop. Een stok met aan het uiteinde een minuscule microfoon steekt uit zijn rugtas, op zijn fietsstuur twee apparaten vastgebonden. “Een batdetector en een batscanner’, legt Nengerman uit. “Vleermuizen zenden signalen uit om de weg te vinden en prooien te lokaliseren, verschillende soorten roepen op verschillende frequenties. Deze apparaten zetten die om in geluiden die voor ons te horen zijn.”

Hij heeft ze vooral bij zich om de fietstocht voor hemzelf en de meefietsende journalist en fotograaf interessant te maken. Waar het eigenlijk om gaat, is het derde apparaat, de batlogger, in zijn rugtas. “Die neemt alle ultrasone geluiden op en er zit ook een gps-ontvanger in, zodat we de geluiden aan de locaties kunnen koppelen. Als ik alleen fiets, sluit ik meestal een koptelefoon aan op de recorder, dan kan ik op die manier meeluisteren.”

Beeld Jörgen Caris
Beeld Jörgen Caris

De fietstocht begint. Langs het park, over kleine woonerfjes en door drukke straten. Scooters sjezen langs, maar ook de ene na de andere fietser haalt in. Het tempo ligt dan ook wel erg laag. Nen genman: “Je doet dit niet als sport. Je mag maximaal 10 kilometer per uur rijden, dat is het beste voor de opnames.”

Hij reageerde vier jaar geleden op een oproep van Bat030, een verzamelnaam van verschillende vleermuisonderzoeken voor de gemeente, om een fietsroute te ‘adopteren’. Gedurende het voor- en najaar wordt deze route meerdere keren gefietst met een batlogger, waarmee vleermuissignalen en locaties aan elkaar gekoppeld kunnen worden. “Ik werk overdag als GIS-expert en koppel allerlei data aan kaarten. Ik ben van jongs af aan met natuur bezig. Als kaarten en data over vleermuizen dan samenkomen, vind ik dat natuurlijk superinteressant”.

Langsrijdende fietser aangemerkt als zeldzame vleermuis

De omgeving wordt langzaam wat groener en een prachtige oranje maan verschijnt aan de horizon. Nu het rustiger is, zijn ook de geluiden uit de batscanner beter te horen. “Dit zijn allemaal dwergvleermuizen die je steeds hoort, de meest algemene in de stad”, zegt Nengerman. “Straks fietsen we langs de Vecht, dan komen er wel andere soorten.” Bij het water staat hij even stil om geluiden op te vangen. “Dit is denk ik een watervleermuis, maar die behoort tot een groep waarvan de geluiden erg op elkaar lijken, dat moet ik dus aan de hand van de opnames beter bekijken.”

Nengerman is een van de vrijwilligers die ook zelf de opnames analyseert. Daarbij krijgt hij hulp van software die de geluiden deels herkent. “Gelukkig wel, want tijdens zo’n rondje worden er rond de 1600 geluiden geregistreerd. Maar dat zijn bijvoorbeeld ook geluiden van sleutels, ratelende fietsen, heggescharen. Je kunt al veel dingen er uitfilteren. De software koppelt er ook al een vleermuissoort aan, maar dat moet je wel zelf controleren. Het is me ook weleens gebeurd dat het geluid van een langsrijdende fietser werd aangemerkt als een heel zeldzame vleermuis.”

Het herkennen van de soort is nog niet gemakkelijk, maar het bekijken van een sonogram en het vertraagd afspelen van het geluid kan daarbij helpen. “Ik word daar steeds beter in, maar mijn resultaten gaan ook nog naar de Zoogdiervereniging, daar worden ze gecheckt door de echte experts”, aldus Nengerman.

De route gaat verder door het pittoreske Oud-Zuilen en het aangrenzende polderland. Maar even later weer door een uitgestorven bedrijventerrein waar slechts wat jongeren rond een auto hangen. Ook wat kleine paadjes door donkere parkjes zitten op de route. ‘Maar eigenlijk heb ik me nooit onveilig gevoeld. In het park kom je ook wel­eens groepjes hangjongeren tegen, maar ja, meer dan daar hangen doen ze niet. Er zijn wel vrouwelijke vrijwilligers die met z’n tweeën fietsen, dat snap ik wel.”

Beeld Jörgen Caris

Voor Nengerman is de vleermuisroute een voor hem broodnodige aanleiding om op de fiets te stappen. “Ik vind het heerlijk om ’s avonds zo’n ronde te fietsen, en intussen leer ik heel veel over vleermuizen.” Want voorkennis over vleermuizen is eigenlijk niet eens nodig, het gaat vooral om het verzamelen van geluiden. “Je hoeft alleen te kunnen fietsen. Dat vind ik ook het leuke hieraan, iedereen kan in principe meedoen en bijdragen aan het onderzoek.”

‘Elke vleermuis is wettelijk beschermd’

Het specifieke onderzoek waar de fietsers aan meewerken, heet VleerMUS, verwijzend naar het Meetnet Urbane Soorten dat al langer voor vogels bestaat, en wordt gecoördineerd door Jeroen Heemsbergen van Utrecht Natuurlijk. “Elke vleermuis is wettelijk beschermd, dus de gemeente helpt graag mee om te zorgen dat deze soorten niet achteruitgaan in de stad”, aldus Heemsbergen. “In een stad als Utrecht zijn de drie meest voorkomende soorten die in gebouwen leven, de gewone dwergvleermuis, de ruige dwergvleermuis en de laatvlieger. Je zou die kunnen controleren door in elk gebouw te kijken of er vleermuizen leven en hoeveel, maar dan heb je ontzettend veel mankracht, tijd en geld nodig. Daarom zijn we vijf jaar geleden op dit idee gekomen. Door vaste routes te fietsen en geluiden op te nemen, weet je in elk geval waar in de stad vleermuisactiviteit is.”

De routes geven geen informatie over absolute aantallen, maar zijn volgens Heemsbergen wel bruikbaar als vinger aan de pols. “Als je gedurende jaren ziet dat de vleermuisactiviteit op een bepaalde plek minder wordt, is dat reden om dat nader te onderzoeken. Het is dus echt om trends te achterhalen.” De methode is ook opgevallen door andere gemeenten. “Ik weet in elk geval dat er in Amsterdam en Tilburg ook vleermuisliefhebbers rondfietsen tegenwoordig.”

Maar niet voor elke route in de stad is animo. “Er is ook een route over bedrijventerrein Lage Weide, die wil eigenlijk niemand doen, alleen maar saai industrieterrein”, zegt Nengerman. “Maar ik hoorde laatst wel dat er op die route een tweekleurige vleermuis zit, een zeldzame soort. En het is onder de vrijwilligers toch wel een beetje een strijd wie de meeste zeldzame soorten scoort op zijn route, dus ik overweeg het nu toch wel om die erbij te doen.”

Lees ook: 

Nederland heeft een kolonie kleine dwergvleermuisjes, voor het eerst

Ergens in de binnenduinen van Zuid-Holland is een fikse kolonie van kleine dwergvleermuizen ontdekt. Dat is bijzonder, want er is nooit eerder een kolonie ontdekt in Nederland. 

De vleermuis heeft door het coronavirus een imagoprobleem (en dat is onterecht)

Vleermuizen die nu langzaam uit hun winterslaap ontwaken, worden door de coronacrisis wakker in een wereld vol vleermuisangst. Ten onrechte, zeggen zoogdierbeschermers en wetenschappers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden