Viskwekerijen tasten het ecosysteem aan, maar er is een lichtpuntje

Scène uit de documentaire. De Zweed Mikael Frödin inspecteert een zalmkwekerij in een Noors fjord.

Zalmkwekerijen zijn berucht om hun impact op het ecosysteem. Een documentaire maakt duidelijk wat zich precies onder water afspeelt, ook bij kwekerijen die als duurzaam bekend staan. Die bedreigen ook de wilde zalm.

Aan de voet van witgetopte bergen liggen twaalf enorme cirkels. Het is een idyllisch beeld van visnetten ingeklemd tussen Noorse fjorden. Hoezeer deze oogstrelende beelden in de documentaire ‘Artifishal’ je op het verkeerde been zetten, blijkt als de Zweed Mikael Frödin in beeld komt. 

Frödin, een fitte vijftiger, trekt voor de camera een duikpak aan. Zijn grote grijze baard tekent zich scherp af tegen het zwart. Dan zwemt hij naar een kwekerij, om daarin onder water te verdwijnen. Meteen wordt het beeld wazig. Het water is troebel. Maar de camera registreert feilloos hoe honderdduizenden kweekzalmen zichtbaar moeite doen om elkaar te ontwijken. En hoe ze eruit zien: doffe ogen, schubben die ontbreken en bloedende, open wonden. 

“Weinig mensen zijn op de hoogte van de geheimen onder water. Als een wei volstaat met koeien die bijna allemaal een poot en een oog missen, trekken mensen meteen aan de bel en gaat de eigenaar de cel in”, zegt Frödin in een toelichting op de beelden.

Hoe anders in zijn geval. Niet de eigenaar van de kwekerij, maar híj moest een jaar na de illegale duik voor de rechter verschijnen. De aanklacht: het betreden van verboden terrein. Hij werd veroordeeld tot een straf van 24 dagen cel of 1200 euro boete. 

Zeeluizen

Dat zalm in kwekerijen er zo gehavend uitziet, is vooral het werk van zeeluizen, kleine, bruine beestjes met witte, glibberige staarten die zich vastklampen aan de vis. Zeeluizen eten de huid van de kweekvis en zijn een notoir probleem in de overbevolkte kwekerijen. Frödin: “Volgens officiële cijfers van de Noorse zalmindustrie sterft 24 procent van de kweekvissen voortijdig in hun kooien: 53 miljoen stuks in 2017”. De luizen maken het gebruik van antibiotica en chemicaliën noodzakelijk, want anders is de sterfte nog hoger.

Omdat de zeeluizen zich vanuit de open netten makkelijk verspreiden rond de kwekerijen, lopen ook wilde zalmen risico’s. 26 jaar geleden zag Frödin, die graag vist op wilde zalm in de rivier en ook een bedrijfje voor ecotoerisme oprichtte, de gevolgen hiervan: zieke en opengereten wilde zalm. “Ik dacht aanvankelijk dat door de kwekerijen er tenminste wilde zalm in de rivier zou overblijven. Maar dat was een utopie.”

Niet alleen in Noorwegen, ook elders in de wereld tasten de praktijken van viskwekerijen het omliggende ecosysteem aan, blijkt uit de documentaire. Neem de zalmkwekerij voor de kust van Cypress Island, in de staat Washington in de VS. Daar zijn de visnetten niet rond, maar vierkant. Op de achtergrond klinkt een bezorgde vrouwenstem die belt naar het noodnummer: “Een van de viskwekerijen is volledig in elkaar geklapt en verwoest.” 305.000 gekweekte Atlantische zalmvissen zwemmen in een keer de zee in. De zee waarin ook wilde zalm zwemt.

Zo’n massale uitbraak – vaak veroorzaakt door een storm – is allerschadelijkst, zegt Frödin. “Je moet je voorstellen dat in de Noorse rivieren 530.000 wilde zalmen leven. Als een net breekt, zwemmen er opeens één miljoen kweekvissen bij.”

Paaigronden

De wilde soorten krijgen dan concurrentie bij de jacht op voedsel. En als ze kruisen met kweekvis, tast dat  ook hun DNA aan. Inmiddels heeft zestig procent van de wilde zalm in Noorwegen een niet-natuurlijk DNA, ontdekte Frödin tijdens jarenlang onderzoek. “Dat is schokkend.” Want door die kruisingen gaan de ‘natuurlijke gewoontes’ van wilde zalmen verloren. Zo kunnen ze uiteindelijk hun paaigronden niet meer terugvinden, met alle gevolgen van dien.

Voor Frödin is het inmiddels de vraag of de populatie van de ‘echte’ wilde zalm zich ooit zal herstellen. In 1970 waren er zo’n acht miljoen wilde Noord-Atlantische zalmen. Nu nog maar drie miljoen in de hele wereld, laat Artifishal zien.

De zalmkwekerijen met open netten moeten daarom verdwijnen, vindt Lisa Rose. Zij is marien biologe en milieucampagneleider van Patagonia, de financier van Artifishal. Dit outdoorkledingmerk liet al eerder films maken over de impact van de mens op de natuur.

Rose: “Er moeten kwekerijen met gesloten wanden in zee of op land voor in de plaats komen. Zo staan de kweekvissen en het kweekwater niet meer direct in contact met de omliggende zee en besmetten die de wilde zalmen niet.”

Maar dan nog. Kweekvissen moeten worden gevoed met voer waarin wilde vis is verwerkt. Dat ondermijnt de visstand. Ook een populair alternatief, visvoer met soja, heeft een keerzijde: sojaplanten groeien vaak op ontboste grond en zijn dus geen duurzaam alternatief. Eigenlijk is de enige échte oplossing, erkent ook Rose, dat de consument kweekvis in het winkelschap laat liggen.

Keurmerk

Dat geldt volgens Frödin zelfs voor vis die is voorzien van het ASC-keurmerk. Om dat duurzame label te bemachtigen, moet een kwekerij aan standaardvoorwaarden voldoen; ze moeten bijvoorbeeld ziektes, zeeluizen, chemicaliën, ontsnappingen en het gebruik van voedingsvis minimaliseren. Dit lijkt duurzaam, zegt Frödin, maar ASC-kwekerijen beschadigen gewoon het ecosysteem. “Ook op de bodem van kwekerijen die gecertificeerd zijn volgens ASC is het een dode bende. Bijvoorbeeld door de bergen ontlasting vol met antibiotica en chemicaliën die worden gebruikt bij de kweek: de netten zijn immers open.”

IJsland

Geen enkele ASC-gecertificeerde kwekerij voldoet aan alle standaardvoorwaarden van het keurmerk, concludeerde de Canadese milieuorganisatie Seachoice twee jaar geleden al in een rapport. Voor dat rapport werkten verschillende milieuorganisaties samen. Controleurs bezochten diverse kwekerijen en zagen dat er bijvoorbeeld meer vissen aan de kwekerijen waren ontsnapt dan officieel was gemeld. Of dat de sterfte groter was dan toegestaan. Toch kwam de vis uit deze kwekerijen in de winkel, mét ASC-label.

Verandert er dan helemaal niks in deze miljardenbusiness? Rose aarzelt. Ja, er is een lichtpuntje. In IJsland, daar gebeurt iets moois, zegt zij. Daar ligt een nieuwe wet op tafel, om uitbreiding van kwekerijen mogelijk te maken. “Maar sinds kort luistert de overheid daar naar lokale actiegroepen, bewoners en vissers. Mogelijk gaat de uitbreidingswet de stemming niet overleven.” Maar dat is natuurlijk nog slechts een begin.

De documentaire ‘Artifishal’ verschijnt in augustus. Onduidelijk is wanneer hij in filmhuizen of op Netflix te zien zal zijn.

Reactie ASC:

ASC-woordvoerder Jack Cutforth laat weten dat, ook al overschrijden sommige ASC-gecertificeerde kwekerijen de voorwaarden, dan nóg zijn het kwekerijen die op een ‘verantwoorde  manier’ vis kweken. Bij geconstateerde grote gebreken krijgt een kwekerij immers gewoon geen keurmerk. En het gebruik van open netten, hoeft niet gelijk het omliggende ecosysteem te verwoesten. Cutford: “Open netten is de nummer één methode voor het kweken van vis. Er is geen enkele methode die het ecosysteem niet beïnvloed. Maar het kweken van vis kan op een verantwoordelijke manier door daar wel eisen aan te stellen.”

Patagonia en natuur

Bergklimmer Yvon Chouinard begint in 1957 met de verkoop van klimuitrustingen. Later groeit zijn bedrijfje uit tot Patagonia, dat outdoorkleding verkoopt. Natuur en natuurbeleving is belangrijk voor klanten en Chouinard ziet natuurbescherming ook als een persoonlijke missie. Een deel van de winst van Patagonia gaat dan ook naar natuurbeschermers of natuurorganisaties. Verder laat Chouinard natuurdocumentaires maken.

Lees ook:

Noorse zalmkwekers lozen ongestraft verboden chemicaliën in zee - en de politiek kijkt toe.

Lozen van gif tegen zalmluizen zorgt voor massale sterfte van garnalen.

 Verantwoorde kweekvis nu goed te herkennen.

Op initiatief van het Wereld Natuur Fonds (WNF) en het Initiatief Duurzame Handel is het zogeheten ASC-keurmerk gelanceerd, om de consument te garanderen dat aan zijn tilapia of pangasius geen zwart randje kleeft.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden