Beeld Trouw

Column Patrick Jansen

Versnipperde stukjes natuur opdoeken is pure sabotage

De gemoederen lopen hoog op nu natuurvergunningen die tot voor kort met de ogen dicht werden afgegeven, met honderden tegelijk sneuvelen omdat ze onwettig blijken. Duidelijk wordt dat landbouw, verkeer en industrie op onvoorstelbaar grote schaal de Nederlandse natuur belasten.

Dat komt omdat die natuur niet robuust genoeg is, stelde SGP-parlementariër Bisschop vast. LTO-voorman Calon wees op de enorme versnippering. “Met al die postzegeltjes natuur in Nederland kun je nergens nog iets doen.” Hij pleitte voor het concentreren van natuur. En dan liefst in andere landen, zodat Nederland ongehinderd het milieu kan blijven vervuilen.

Briljant plan

Versnippering en robuustheid, bij die woorden denk ik meteen aan de tragische geschiedenis van de Ecologische Hoofdstructuur, tegenwoordig Nationaal Natuurnetwerk genoemd. Dit gigantische project, gestart in 1990, beoogde natuur en landbouw ruimtelijk te scheiden, in het voordeel van beide. De meeste Natura2000-gebieden, de natuurparels die zijn aangewezen vanwege internationale verplichtingen, liggen in dit netwerk.

Het plan was destijds revolutionair, en gebaseerd op echte wetenschap: de eilandtheorie. Door natuurgebieden fors te vergroten zouden bijzondere habitats en planten- en dierenpopulaties robuuster worden, dus minder snel wegkwijnen. En door gebieden onderling te verbinden zouden er weer genetische uitwisseling en kolonisatie mogelijk zijn. Een robuust netwerk waarin beschermde soorten duurzaam konden voortbestaan.

Voor uitbreiding van natuurgebieden en verbindingszones moest wel landbouwgrond worden opgekocht. Daartegenover stond dat de landbouw buiten het netwerk kon intensiveren. De voedselproductie op peil houden en tegelijkertijd de natuur versterken; het was briljant.

Maar het project werd drie decennia lang getraineerd door landbouwvertegenwoordigers. Die vonden dat er geen landbouwgrond mocht worden opgeofferd. Althans niet voor natuur. Het natuurnetwerk raakte ernstig vertraagd – het is nog steeds niet af – en werd zelfs fors afgeslankt. Talloze verbindingen sneuvelden.

Zo kon het gebeuren dat de hectareopbrengst door intensivering fors toenam, terwijl er maar mondjesmaat – en met kolossale tegenzin – grond voor het natuurnetwerk werd vrijgespeeld. Landbouwgrond die vrijkwam doordat bedrijven stopten werd vooral gebruikt voor schaalvergroting. Of voor wegen en bedrijventerreinen. Al met al werden natuurgebieden veel minder uitgebreid en verbonden dan nodig is om robuust te worden. In plaats van de natuur groeide de export.

Natuurgebied Het Binnenveld in de Gelderse Vallei werd veel minder uitgebreid dan gepland. Beeld Patrick Jansen

De natuur is ziek

Het resultaat is dat ons nationale natuurnetwerk nog steeds veel ge­isoleerde, kleine en grillig gevormde gebieden telt. Die huisvesten kleine en daardoor kwetsbare populaties, terwijl de negatieve invloeden van buiten juist relatief groot zijn. Het grondwater lekt aan alle kanten weg, meststoffen en bestrijdingsmiddelen waaien naar binnen. Veel natuur is hierdoor ziek.

Bisschop en Calon stellen voor dit probleem op te lossen door kleine, kwetsbare natuurgebieden hun beschermde status te ontnemen. Dat is als een populatie gezonder maken door de zieken te doden. Ik vind dat, mede gezien de geschiedenis van sabotage, buitengewoon oneerlijk.

Gelukkig houdt minister Schouten het hoofd koel en het hart warm. Kwetsbare natuur de schuld geven van de stikstof-impasse is ‘een verkeerde omdraaiing van zaken’, hield ze de Tweede Kamer voor. En zo is het precies. Maar van woorden wordt de natuur niet robuuster. Wel van een minister die natuurgebieden verder vergroot en beter verbindt. Dat was tenslotte ook de afspraak.

Patrick Jansen is ecoloog en universitair hoofddocent in Wageningen en schrijft voor Trouw om de week een column. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden