InterviewPlantengids

Vernieuwde plantengids ‘Heukels’ kent 500 nieuwkomers

Een illustratie voor de 'Heukels' in voorbereiding.Beeld Werry Crone

Na 15 jaar komt een nieuwe versie van de beroemde Heukels’ Flora uit. Leni Duistermaat van Naturalis bracht daarvoor alle soorten van Nederland opnieuw in kaart, ook de vele nieuwe. “Die ingezaaide bermen vol exoten vind ik een verschrikking.”

 De plantencollectie van biodiversiteitscentrum Naturalis in Leiden: tientallen meters aan stellages, metershoog opgestapelde dozen met vele duizenden gedroogde planten. Plantenonderzoeker Leni Duistermaat heeft zich hier afgelopen twee jaar oneindig vaak begeven. “De nieuwe Heukels’ is grotendeels op deze collectie gebaseerd”, vertelt ze, terwijl ze door de gang met grassen loopt. “Ook nieuwe soorten komen hier terecht. Planten komen alleen in de ‘Flora’ als we er ook bewijsmateriaal van hebben.”

‘Heukels’ Flora van Nederland’ heet de plantengids officieel – maar vaak wordt die kortweg ‘de Heukels’ of ‘de Flora’ genoemd. De nieuwe uitgave is de 24ste editie van de gids die in 1883 voor het eerst werd uitgegeven door Hendrik Heukels, “een schoolleraar die een goede plantengids miste voor zijn leerlingen”, weet Duistermaat. 137 jaar later is de gids nog steeds het standaardwerk voor biologiestudenten, ecologen en plantenliefhebbers. Ook voor Duistermaat, die van jongs af niets liever deed dan met planten bezig zijn. Ze werkte voor het Rijksherbarium en Floron en vertrok in 2000 naar Singapore, waar ze een veldgids voor grassen schreef.

“Toen ik na zes jaar terugkwam, was Ruud van der Meijden, die vier edities van de Flora heeft gemaakt, naarstig op zoek naar een opvolger. Hij ging ervan uit dat iemand die in de tropen is geweest geen interesse meer heeft in de Nederlandse flora. Tot zijn verbazing zei ik het fantastisch te vinden.”

Een paar maanden later werd Van der Meijden ziek, niet veel later overleed hij. Duistermaat pakte de klus op en nu verschijnt de eerste versie van haar hand, met hulp van vele al dan niet professionele plantenspecialisten.

Laten weken in spiritus

Aan tafel pakt Duistermaat er twee plantengidsen bij, de nieuwe Flora en haar eigen oude exemplaar. Afgezien van de vele gebruikssporen bij de laatste, is er meer verschil te zien. De nieuwe gids oogt frisser, met meer tekeningen en gebruik van steunkleuren, waardoor de gebruiker niet direct in een grijze brij van lettertjes verzuipt. “Er is een flink aantal tekeningen bijgekomen, gemaakt door collega Esmée Winkel”, meldt Duistermaat. “Zij is een internationaal geprezen tekenaar van planten en heeft met heel veel liefde tekeningen gemaakt voor deze flora.”

De nieuwe Flora bevat ook opvallend veel kleine tekstjes met extra informatie over de soort of tips voor determinatie. “De nerven zijn goed zichtbaar te maken door het schijfje een paar minuten te laten weken in spiritus”, staat er bijvoorbeeld. “Die tip kreeg ik van iemand in Eindhoven die zich helemaal heeft toegelegd op eendenkrozen. Die nerven zijn ongelooflijk belangrijk voor determinatie, maar ook een crime om te kunnen zien. Dat zijn ontzettend kleine schijfjes die je tegen het licht moet houden.”

Ook staat er soms bij of ze invasief zijn of giftig. “In het veld kan het verleidelijk zijn om iets in je mond te stoppen en te proeven”, verklaart Duistermaat. “Maar we hebben wel een disclaimer opgenomen: als er niet bij staat dat het giftig is, is het niet gegarandeerd dat het niet giftig is.”

Plantenonderzoeker Leni Duistermaat.Beeld Werry Crone

Naast de eigen collectie is het werk van alle vrijwilligers en plantenliefhebbers die uit het veld waarnemingen doorgeven van belang geweest voor deze Flora. “Er zijn ook veel mensen die in hun vrije tijd op pad gaat om plantensoorten te ‘strepen’, zoals we dat noemen. Floron heeft een online verspreidingsatlas waarin je die waarnemingen als stippen op de kaart kunt zien.”

Veel stippen betekent niet dat de soort ook in de Flora terechtkomt. “Dat hangt ervan af of wij vinden dat die soort tot de wilde flora gerekend kan worden. De vraag is bijvoorbeeld of het om een natuurlijke opschuiving van het areaal gaat of om een eenmalige introductie door menselijke activiteit.”

Dat laatste is Duistermaat een doorn in het oog. “Tuinplanten die zijn weggelopen of planten die van sedumdaken zijn ontsnapt, zie je steeds vaker in de vrije natuur. Het ergste is het inzaaien van wegbermen en akkerranden met allerlei rare exoten. Daar komen de meest vreselijke dingen in voor, echt een verschrikking vind ik het.”

Een verschrikking of niet, de flora van Nederland is enorm in beweging. De nieuwe gids heeft bijna tweehonderd pagina’s meer dan de vorige, er zijn ongeveer vijfhonderd soorten bij gekomen. Nieuwkomers komen pas in de Flora als ze aangetroffen zijn in situaties die wild aandoen, een deel daarvan is zogezegd echt ‘ingeburgerd’. “Een soort noemen we ingeburgerd als die op minstens drie locaties weet stand te houden en minimaal drie nieuwe generaties weet te produceren. Op basis van de ervaringen van mensen die heel veel buiten lopen en het terrein kennen, hebben we knopen doorgehakt.”

Laagdrempelig

Is zo’n klassieke gids nog wel nodig nu er ook al apps zijn die leren planten te herkennen? “Ik denk dat die twee complementair zijn en ook heel lang zullen blijven”, reageert Duistermaat. “Het is mooi dat mensen die geen ervaring hebben met determineren toch heel laagdrempelig kunnen proberen de planten die ze in het veld zien op naam te krijgen. Maar de betrouwbaarheid van zo’n app is zeker nog niet 100 procent. Het verdient altijd aanbeveling om te kijken of de soort die de app suggereert ook klopt met de kenmerken die in de flora beschreven staan. En bovendien, je kunt altijd te maken hebben met een soort die niet in de app staat. Als je blindvaart op het antwoord dat de app geeft zul je nooit nieuwe soorten kunnen vinden.”

De gids wordt vandaag in Naturalis gepresenteerd. Het moment van de waarheid voor Duistermaat. “Ik moet nog steeds af en toe me in mijn arm knijpen als ik mijn naam op de kaft zie staan. En ik krijg er ook wel een knoop van in mijn maag. Wat gaan mensen ervan vinden? De mensen die ‘m straks gaan gebruiken in het veld, dat is voor mij de echte test, want daar is hij voor geschreven.”

Leni Duistermaat, Heukels’ Flora, uitgever Noordhoff, 688 pagina’s, € 54,95.

Lees ook: 

Wat weet beter hoe die ene plant heet: het boek of de app?

Ga een willekeurig natuurgebied in en je stuit op iemand starend naar zijn smartphone. Er wordt ge-sms’t, geappt, gebeld, gegoogeld en gemapt. En nu ook gedetermineerd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden