Veranderend klimaat maakt de trekvogels te gehaast

Rosse grutto die in Mauretanië kleurringen aan de poten en een satellietzendertje op de rug heeft gekregen.Beeld Rob Buiter

Door het veranderende klimaat komen de insecten in Siberië steeds vroeger uit de bodem. Daardoor dreigen de kuikens van trekvogels de piek in het voedselaanbod te missen. De sleutel voor trekvogels om dit probleem te tackelen ligt niet op de toendra, maar in onze Waddenzee, zeggen biologen.

Een kleine 3000 hebben ze er de afgelopen drie decennia al gevangen, de vrijwilligers op het vogelringstation in de duinen van Castricum. Met geluiden en plastic lokvogels weten ze in het voorjaar rosse grutto's op doortrek naar beneden te lokken, om ze vervolgens onder hun slagnet te verrassen. De vogels worden daar gemeten, gewogen, geringd en direct weer losgelaten. Hun gemiddelde gewicht: net twee ons. Een maandje later, wanneer deze vogels in het Waddengebied door collega-ringers worden gevangen en gewogen is dat maar liefst twee keer zoveel.

"Voor ons zijn dat bijzonder waardevolle vangsten", zegt de geboren Russische bioloog Eldar Rakhimberdiev, van het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee, het Nioz op Texel. "Dit zijn vogels die in één ruk van West-Afrika onderweg zijn naar de Waddenzee, een non-stop vlucht van 5000 kilometer. De gewichten van de vogels die in Castricum worden gevangen, geven ons dus belangrijke informatie over de conditie waarmee ze in de Waddenzee aankomen."

Rakhimberdiev is al sinds zijn promotieonderzoek in Rusland gefascineerd door rosse grutto's. "Voor mijn proefschrift heb ik vogels onderzocht op het schiereiland Tajmyr, in Siberië. Dat is een gebied waar de klimaatverandering de afgelopen decennia meetbaar harder gaat dan elders op de wereld. Zo smelt de sneeuw daar in het voorjaar nu gemiddeld vijftien dagen eerder dan twintig jaar terug.

En als gevolg dáárvan komen insecten als de langpootmug nu tien dagen eerder uit de bodem. Dat is dus een potentieel probleem voor trekvogels als de rosse grutto. Hun kuikens moeten groot worden op een dieet van insecten, dus als de vogels hun trekschema niet voldoende aanpassen, dan missen hun kuikens de boot."

Vluchtschema

Uit een analyse van de vroegste Siberische waarnemingen van rosse grutto's in de verschillende jaren, leerde Rakhimberdiev dat de vogels hun vluchtschema inderdaad een beetje lijken aan te passen. In dezelfde twintig jaar dat de sneeuw vijftien dagen eerder smolt en de muggen tien dagen eerder uit de grond kwamen, arriveerden de vogels gemiddeld vier dagen eerder op Tajmyr.

"Let wel: dat is dus weer na een non-stop vlucht van 5000 kilometer, van de Waddenzee naar Siberië", zo vertelt de bioloog niet zonder bewondering. "Het is maar de vraag hoeveel rek daar nog in zit. Hun vertrek uit West-Afrika lijkt redelijk vast te liggen. De marge zit vooral op hun belangrijkste tankstation onderweg, en dat is dus bij ons in de Waddenzee."

Voor een onderzoek dat Rakhimberdiev en collega's deze week publiceren in het tijdschrift Nature Communications, koppelde de bioloog een hele serie verschillende gegevensbestanden aan elkaar; de gewichten van de vogels waarmee ze in het vroege voorjaar bij ons aankomen, de gewichten waarmee ze vertrekken, en ook de overleving van de vogels over de jaren. Dat laatste gegeven kon hij afleiden uit de waarnemingen van individuele vogels, die met een serie kleurringetjes aan de poten herkenbaar waren gemaakt.

Die gegevens vergeleek hij vervolgens met de jaarlijkse telling van de hoeveelheden wadpieren - het favoriete voedsel van rosse grutto's op het wad - zoals die al vele jaren door het Nioz wordt bepaald. Rakhimberdiev: "In jaren dat er minder wadpieren beschikbaar waren, zag ik dat de overleving van de vogels ook meetbaar lager lag. Wanneer er meer wadpieren beschikbaar waren, waren de rosse grutto's ook beter in staat om de zware tocht naar Siberië en terug te maken."

Spijkerhard

Over het algemeen zijn wadpieren niet echt een heel schaarse voedselbron op de Wadden, zo blijkt uit de tellingen van het Nioz. Er zitten er al gauw twintig op iedere vierkante meter droogvallende wadbodem. Je zou je dan ook kunnen afvragen waarom de rosse grutto's in de relatief wat krappere jaren niet een paar dagen extra de tijd nemen om de tank goed te vullen. "Die luxe kunnen de vogels zich blijkbaar niet veroorloven", stelt Rakhimberdiev.

"In de twee tot drie weken die ze hier in het voorjaar zitten moeten ze hun lichaamsgewicht liefst verdubbelen om de vlucht naar Siberië te kunnen maken. Als ze dat net niet halen, kiezen ze er blijkbaar liever voor om op tijd te zijn voor het toch al korte broedseizoen in Siberië, dan dat ze wat meer tijd nemen om hun eigen overlevingskansen te vergroten."

"Met deze publicatie laten we heel concreet zien wat we eigenlijk al jaren roepen over de Waddenzee", zegt de coördinator van het onderzoek, hoogleraar trekvogelecologie Theunis Piersma. "We zeggen wel steeds dat de Waddenzee zo'n belangrijke schakel is voor trekvogels tussen Afrika en het hoge noorden, maar toon dat ook maar eens aan. Nu zien we spijkerhard dat de overleving van een trekvogel wordt bepaald door de hoeveelheid voedsel in onze Waddenzee. De klimaatverandering mag dan wel relatief hard gaan in noordelijke streken, de oplossing voor de ecologische problemen die daaruit voortkomen, lijkt juist bij ons, in de gematigde streken te liggen", aldus Piersma.

Een vogel van het zoute milieu

De rosse grutto (Limosa lapponica) is nauw verwant aan onze nationale vogel, de 'gewone' grutto (Limosa limosa). Maar waar onze grutto zomer en winter gebonden lijkt aan het boerenland - weilanden in het broedseizoen, Zuid-Europese of Afrikaanse rijstvelden de rest van het jaar - is de rosse grutto een vogel van het zoute milieu. 

Bij ons zie je de rosse alleen wanneer hij in het voorjaar onderweg is van West-Afrika naar de broedgebieden in Siberië, of in het najaar op de weg terug. Hij zit dan vooral langs de kust en in het Waddengebied. Een kleine groep overwintert ook bij ons. De rosse ziet er in de zomer, zoals de naam al zegt, wat 'rossiger' uit dan onze grutto. De rest van het jaar herken je hem aan de iets kortere poten dan die van de gewone grutto en aan de heel licht opgewipte snavel.

Lees ook:

Hoe de regenworm klimaatverandering weet te trotseren

Een van de grote effecten van klimaatverandering is extreme variatie in vocht in de bodem. Kletsnat of juist kurkdroog. Welke invloed heeft dat op de dieren die deze bodem vruchtbaar houden?

WNF: bescherm Nederland met extra natuur tegen klimaatverandering

Natuurherstel kan in één klap twee problemen aanpakken, zegt WNF. Het redt zeedieren én beschermt tegen klimaatverandering.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden