Compilatie van fotograaf en filmmaker Jan van IJken. Hij is gefascineerd door natuur, biologie en microscopie. Zijn werk van dier- en algensoorten bevindt zich op het grens van kunst en wetenschap. Zie www.janvanijken.com.

Determinatie

Unieke megaklus: wetenschappers gaan álle planten, dieren, schimmels en algen in Nederland identificeren

Compilatie van fotograaf en filmmaker Jan van IJken. Hij is gefascineerd door natuur, biologie en microscopie. Zijn werk van dier- en algensoorten bevindt zich op het grens van kunst en wetenschap. Zie www.janvanijken.com.Beeld Jan van IJken

Van wat er leeft in de Nederlandse natuur is nog maar een fractie bekend. Daar willen wetenschappers wat aan gaan doen.

Het is een megaklus, maar dan heb je ook wat: Nederlandse wetenschappers gaan proberen álle soorten planten, dieren, schimmels en algen te identificeren. Met de uitkomst kan de werkelijke biodiversiteit in Nederland worden bepaald. Dat kan helpen bij toekomstig natuurbeleid, de voedselproductie en bij de bestrijding van hardnekkige problemen als watervervuiling en klimaatverandering.

“We focussen altijd op de zichtbare biodiversiteit, zoogdieren, grutto’s en wat planten. Alle rapporten over biodiversiteit gaan over weidevogels of vlinders. Maar de biodiversiteit is veel omvangrijker”, zegt Koos Biesmeijer, hoogleraar natuurlijk kapitaal in Leiden en wetenschappelijk directeur van biodiversiteitscentrum Naturalis. De taxonomie, de biologische wetenschap die zich toelegt op het vinden, beschrijven en indelen van organismen, heeft tot dusver nog maar een tiende van wat er leeft op aarde in beeld gebracht. Nog 90 procent –naar schatting achttien miljoen soorten – is onontdekt. Veel soorten zullen zelfs zijn uitgestorven nog voordat ze een naam hebben gekregen.

Groene alg. Beeld Jan van IJken

“Zelfs van de 10 procent aan soorten die we wel kennen, weten we niet voldoende over hun leefwereld, wat hun functie is en of ze het gevaar lopen op uitsterven”, aldus Biesmeijer. “Eigenlijk beschamend: de taxonomie bestaat al tweehonderd jaar en nog hebben we maar een fractie van wat er rondom ons leeft serieus in beeld.”

Uniek wetenschappelijk project

Volgens hem zal dat veranderen door Arise, een wetenschappelijk project dat alle meercellige soorten in de Nederlandse natuur gaat identificeren met behulp van gecombineerde technieken, zoals sensoren in het veld, eDNA (een nieuwe methode om soorten in water aan te tonen), beeld- en geluidsherkenning en radargegevens. Naturalis en de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek maken vandaag bekend dat er 18 miljoen euro beschikbaar is voor het project. De eerste resultaten worden binnen vijf jaar verwacht, over tien jaar moet Arise volledig functioneel zijn.

Annemarie van Wezel, hoogleraar ecologie aan de Universiteit van Amsterdam, denkt dat Arise ertoe zal leiden “dat we patronen van biodiversiteit en veranderingen daarin beter begrijpen. Zo kan het beheer van de soortenrijkdom worden verbeterd”.

Watervlo.Beeld Jan van IJken

Het onderzoeksproject is uniek in de wereld. “Dit kan nergens, dat is het leuke”, zegt Biesmeijer, een van de initiatiefnemers van Arise. “We zijn een klein land, met heel veel deskundigheid op het gebied van soorten en bovendien hebben we niet al te veel biodiversiteit. Verder hebben we een goed systeem van monitoring en er is veel maatschappelijke interesse in milieuproblemen. Dat alles tezamen maakt dat Nederland nu de enige plek ter wereld is waar dit kan. We worden koploper. Met de kennis die we hier vergaren, kunnen straks andere landen hun voordeel doen.”

Arise is een samenwerkingsverband met de universiteiten van Amsterdam, Twente, Utrecht, Leiden, Nijmegen, Groningen en Wageningen en soortenorganisaties zoals voor vogels, vlinders, reptielen. Opgeteld verzamelen zo’n 30.000 vrijwilligers al jaren in het veld gegevens over dieren en planten.

Arise, blauwdruk biodiversiteit

Als je weet welke dieren, planten of schimmels een rol spelen bij het ontstaan van blauwalg in zwemwater, kun je vroegtijdig maatregelen treffen om een uitbraak van gifstoffen te voorkomen. Nu moeten de wetenschappers van waterschappen nog met schepnetjes en maatbekers watermonsters nemen en die analyseren onder een microscoop. Kostbaar en tijdrovend. Straks kan mogelijk vooraf al worden bepaald waar vorming van blauwalg dreigt. Zo kunnen preventieve maatregelen worden genomen.

Het is maar een voorbeeld, zegt Koos Biesmeijer, wetenschapper bij Naturalis. Hij is van het begin af betrokken bij en coördinator van het project Arise. “Waterschappen geven 90 miljoen per jaar uit aan het testen van waterkwaliteit. Straks kunnen ze het DNA van het watermonster uit de sloot opsturen en binnen twee dagen hebben ze een kloppende analyse. 80 procent van het oppervlaktewater is van slechte kwaliteit, daar worstelen de waterschappen behoorlijk mee. Met Arise kunnen waterschappen makkelijker tot oplossingen komen. Een monster uit oppervlaktewater kunnen we linken aan onze database en vervolgens kunnen we snel vaststellen wat de rol is van die organismen in dat water.”

Volgens Biesmeijer kan het project in de toekomst inzicht bieden in de werking van voedselketens die in ecosystemen met elkaar zijn verweven. “De natuur is ons voedsel en ons drinkwater, maar van een heleboel ecosystemen weten we eigenlijk heel weinig. Dat komt voor een groot deel omdat we de soorten die er leven niet kennen. Alles wat er in Nederland gebeurt op het gebied van landbouw en klimaat is afhankelijk van ecosystemen. Wat is vruchtbare bodem eigenlijk? Dat is compleet onduidelijk. We weten niet welke organismen er in de bodem zitten, hoe zo’n bodem functioneert, hoe de bodem reageert op klimaatverandering, of op verdroging of vernatting. Eigenlijk alles wat we doen is afhankelijk van ecosystemen. Het functioneren of instorten van ecosystemen rekenen we nu uit met wiskundige modellen. Met Arise kunnen we dat werkingsmechanisme sneller achterhalen.”

Het werk van Jan van IJken is ook te zien op www.janvanijken.com.

Lees ook:

Nederland moet meer doen om de diversiteit van planten en dieren te behouden

Honderd milieuwetenschappers die hebben gestudeerd aan de Universiteit van Cambridge vinden dat landen veel sneller grote stappen moeten maken om het verlies aan soorten dieren en planten te beteugelen

Een nieuw biodiversiteitsplan: wie zorgt ervoor dat het deze keer wél slaagt?

Het Deltaplan Biodiversiteitsherstel is goed nieuws voor de dwergstern, de egel en vele andere bedreigde dieren. Of toch niet? In 2005 was er ook al een ambitieus én haalbaar deltaplan, ook opgesteld mét de landbouw. En dat heeft niets opgeleverd.

‘Insecten zijn aan het verdwijnen’

Voor het eerst werd in 2017 met harde cijfers aangetoond dat in Europa insecten op grote schaal aan het verdwijnen zijn. In 27 jaar is de hoeveelheid met meer dan 75 procent afgenomen, blijkt uit Duits-Nederlands onderzoek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden