Woestijnleeuwen

Uitgehongerd en opgejaagd – hoe lang houdt de woestijnleeuw het nog vol?

Woestijnleeuwen van de Huabtroep. Beeld Izak Smit
Woestijnleeuwen van de Huabtroep.Beeld Izak Smit

Ze kunnen overleven onder extreme omstandigheden, de leeuwen in de woestijn van Namibië. Toch zijn speciale programma's noodzakelijk om ze te laten overleven.

Over lange afstanden zwerven de laatste uitgemergelde woestijnleeuwen door de uitgestrekte Namibwoestijn, langs de kust van Namibië, op zoek naar een prooi. Door de droogte die al sinds 2012 aanhoudt, zijn de leefomstandigheden voor de woestijnleeuwen beroerd. Bij gebrek aan prooi trekken ze, vaak vel over been, dorpjes in, op jacht naar kippen of honden. Proberen ze een koe of een geit bij een boer te verschalken, dan is de kogel doorgaans hun lot.

De woestijnleeuwen behoren tot de soort van de welbekende savanneleeuw, maar hebben zich door de jaren heen aangepast aan de zware omstandigheden van de woestijn. Zo kunnen ze in leven blijven zonder water te drinken. Vocht halen ze uit hun prooien. In hun zoektocht naar zebra’s, struisvogels en antilopen lopen ze tien keer grotere afstanden dan leeuwen die leven op de uitgestrekte graslanden van Afrika. Woestijnleeuwen zijn veel fitter, taniger en wat kleiner. Hun vacht is dikker en wolliger vanwege de koude en mistige nachten in de woestijn. Ze hebben minder parasieten en zijn daardoor schoner. Een troep van woestijnleeuwen bestaat uit drie tot vier leeuwen in plaats van tien of meer. Welpenmoord door mannetjes van een andere troep komt nauwelijks voor in de woestijn.

Als de woestijnleeuwen van Namibië zich nog generaties lang op deze manier doorontwikkelen, zouden ze zich best eens kunnen gaan onderscheiden als een aparte ondersoort van de Panthera leo waar ze uit voortkomen. Maar die tijd is de woestijnleeuw waarschijnlijk niet gegeven. Zijn dagen lijken geteld.

De woestijnduinen van Namibië waar de nog enkele tientallen leeuwen proberen te overleven.  Beeld AFP
De woestijnduinen van Namibië waar de nog enkele tientallen leeuwen proberen te overleven.Beeld AFP

Izak Smit is net terug van een lange tocht over de eindeloze hete vlakte. Hoeveel woestijnleeuwen zijn er volgens hem nog? “Het ministerie van milieu, bos en toerisme zegt dat er nog 120 zijn, maar na deze trip schat ik het aantal woestijnleeuwen dat nog in het wild leeft ergens tussen de 75 en 65.”

Smit is van een kleine organisatie, de Desert Lions Human Relations Aid (DeLHRA). Hij helpt boeren bij het beschermen van hun vee tegen leeuwen en beschermt zo ook de woestijnleeuw. Stelende leeuwen worden als probleemleeuwen aangemerkt door het ministerie of boeren en worden doodgeschoten of stiekem vergiftigd. In maart dit jaar werd nog een uitgehongerde leeuwin aangetroffen bij een veekraal. Ze was te zwak om een koe te kunnen vangen, maar is voor alle zekerheid gedood.

‘Er is nauwelijks eten te vinden’

Philip Stander van de natuurbeschermingsorganisatie The Desert Lion Conservation Project kwam half mei eveneens terug van een lange tocht door de woestijn. Hij schat het aantal nog levende leeuwen in de Namib iets hoger en komt op circa tachtig exemplaren. Stander spreekt van een ‘zeer moeilijke tijd voor die leeuwen’. “Het is de ergste droogte in zeker twintig jaar. Er is nauwelijks eten te vinden.”

De aanhoudende droogte eist zijn tol, maar dat is niet de enige oorzaak van de existentiële crisis. Door het afgeven van te veel jachtvergunningen is er de laatste jaren sprake van overbejaging van prooidieren en dat heeft het probleem verergerd. “De populaties van springbokken, oryxen, dikdiks, zebra’s en andere dieren kunnen, na te zijn gedecimeerd door trofeejagers, onvoldoende herstellen met deze droogte”, zegt Smit over de telefoon.

Buiten de Namibwoestijn, in de Okavangodelta en in andere natuurgebieden, is de regen inmiddels gearriveerd. De resterende prooidieren zijn daarheen getrokken om groene weiden op te zoeken. De woestijn blijft nog leger achter voor hongerende leeuwen, die erg territoriaal zijn en hun leefgebied niet of nauwelijks verlaten. “Als de regens terugkeren in de woestijn, komen er ook meer prooidieren terug voor leeuwen om op te jagen”, verwacht Smit.

Een ander probleem was de trofeejacht op leeuwen. Die heeft consequenties. Een vergunning met trip kost al gauw 40.000 Amerikaanse dollar, maar een jachtvergunning werd door het ministerie alleen afgeven voor het schieten van probleemleeuwen en dan vooral oude mannetjes die het voorzien hadden op vee. Omdat er geen toezicht was, schoot een trofeejager met vergunning toch weleens illegaal een dominante mannetjesleeuw die geen probleemleeuw was, want die hangt thuis veel mooier aan de muur. Stander noemt het excessen uit het verleden. Maar ze hebben effect gehad op de kleine populatie leeuwen, vooral waar het gaat om een gezonde voortplanting.

De lange droogte zorgt er ook voor dat boeren hun vee in de woestijn laten grazen als hun land uitgeput is. Het is verboden, maar gebeurt steeds vaker. Zo nemen de confrontaties tussen mensen en leeuwen nemen daardoor toe. Dat gebeurt ook wanneer leeuwen bij gebrek aan prooidieren het vee van boeren aanvallen. En uiteindelijk trekt de leeuw aan het kortste eind.

Kleiner leefgebied

“De woestijnleeuw zit ingeklemd tussen de mensen en de oceaan en zijn leefgebied wordt steeds kleiner”, legt Stander uit. Zijn organisatie werkt met de kleine gemeenschappen aan de randen van de woestijn, om daar begrip en respect te kweken voor de leeuwenpopulatie. “Dat werkt onder normale omstandigheden goed, maar nu er een grote crisis is…”

Ook de DeLHRA van Smit probeert confrontaties tussen leeuwen en het vee van boeren te voorkomen. Zo voorziet de organisatie de kleine boeren van doek dat om de kraal wordt gewonden waar ’s nachts het vee staat. Dat doek geeft de leeuwen de indruk dat het om een gesloten hekwerk gaat, waardoor ze niet proberen koeien of geiten te pakken. Ook wordt er gewerkt met stroboscopische lichtsignalen en vuurwerk om leeuwen bij de boer te verjagen. “Tot nu toe is dat effectief”, zegt Smit.

Een deel van de leeuwen heeft een halsband om met een radiozender die uitgepeild wordt. Als de leeuwen dicht bij mensen en vee komen, kunnen ze dat bij DeLHRA op de computer zien. De bedoeling is dat de leeuwen dan door speciale teams worden verjaagd.

Maar, zegt Smit: “Er zijn onvoldoende financiële middelen om dit goed uit te voeren.”

Ecotoerisme

Ondertussen wordt het leefgebied van de woestijnleeuw steeds kleiner door de oprukkende mens met zijn bebouwing en door wegen en hekken om land. Beide leeuwenexperts zijn niet erg optimistisch als het gaat om de toekomst van de woestijnleeuw. “Leeuwen zijn van groot belang voor de biodiversiteit hier en het in stand houden van het ecosysteem. Maar wat nog wel eens wordt vergeten: ze zijn ook belangrijk voor de economie van Namibië”, zegt Stander. “Het toerisme, ecotoerisme, is de op een na grootste branche van het land. Mensen komen van ver om van de natuur te genieten. Ze willen de woestijnleeuw zien in de unieke zandduinen en op het strand, jagend op zeehonden. Dat is voor ons van enorme waarde en vormt een goed inkomen voor dorpsgemeenschappen in de Namib.”

Maar hoe lang nog? Stander: “Het is eigenlijk al heel bijzonder dat we nog een populatie woestijnleeuwen hebben.” Smit voegt daaraantoe: “De prognose voor herstel van de populatie is niet goed.”

Smit denkt dat er een heel ander beschermingsmodel moet komen voor de woestijnleeuwen van de Namib. Er is volgens hem andere visie en nieuw management nodig voor dit unieke natuurgebied. Hij pleit ook voor strengere wetgeving. Het moet boeren resoluut verboden worden verder op te rukken in de woestijn. Er zijn ook geluiden die het bijvoeren van de leeuwen bepleiten, maar hoe wild is de wilde leeuw dan nog? Een oplossing lijkt niet in zicht, terwijl bij sommige broodmagere woestijnleeuwen de ribben door het vel lijken te steken.

Lees ook:

Iconische olifant in Namibië gedood door trofeejager.

De groep van circa dertig olifanten ontwikkelde zich door de jaren heen tot woestijnolifanten met aparte uiterlijke kernmerken. Zo werden ze slanker dan savanne-olifanten, met langere poten en bredere voeten.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden