Duurzame100

Trends in de Duurzame 100: De politiek stelt teleur, doeners nemen het over

Beeld Trouw

In bijna tien jaar Duurzame 100 zijn aardig wat trends voorbijgekomen. Van directeuren van instituties naar de doeners van onderop, de opkomst van voeding en het gebrek aan ‘systeemdenkers’.

Ergens op de 55ste plek stond Nederland, net onder Jamaica, in een onderzoek van de Amerikaanse universiteit Yale naar duurzaamheid in landen. Het was 2009 en de eerste editie van de Duurzame 100 kwam uit. Dat kan beter, was een van de ­argumenten om de lijst van ­honderd invloedrijkste Nederlanders op het gebied van duurzaamheid en natuur te ­beginnen. Nederland is ver weggezakt. Zet de trekkers die het wél doen in de schijnwerpers en teken hun verhalen op, was de gedachte.

Beeld Idris van Heffen

Nu de tiende editie uitkomt, op 10 ­oktober, rijst de vraag welk beeld er uit al die eerdere top-100’s opdoemt. Doet Nederland het intussen beter? In welke sectoren gaat de ontwikkeling sneller? Hoe zit het met de ­politieke daadkracht in de afgelopen jaren? De Duurzame 100 is geen uitputtende inventarisatie van alle initiatieven, maar kan toch als een soort spiegel fungeren voor de trends in het afgelopen decennium.

Van onderop

“De grootste verschuiving die ik heb gezien, is richting de doeners”, constateert Piet Sprengers, hoofd duurzaamheidsbeleid van ASN bank en in de eerste jaren jurylid van de ­Duurzame 100. Werden de eerste twee lijsten gedomineerd door mensen die als directeur, beleidsmaker of wetenschapper in allerlei ­instituties hun sporen hadden verdiend – met als winnaars Pieter Winsemius en Herman Wijffels – in 2011 won Marjan Minnesma van Urgenda. “Een belangrijke wending”, zegt Sprengers. “Je ziet dan de opkomst van allerlei initiatieven van onderop.”

Minnesma’s organisatie Urgenda is een duurzaamheidsplatform dat praktische problemen aanpakt, het energiezuinig maken van woningen bijvoorbeeld. “Minnesma heeft ­laten zien dat je, als je zelf aan de slag gaat, niet op beleid van boven hoeft te wachten. De politiek heeft echt teleurgesteld al die jaren.”

De daden van onderop trekken meer ­aandacht in 2011 en 2012. Paul Hendriksen van Transition Towns, lokaal verduurzamen, ­verovert een plek, net als Aart van Veller, een jonge groene ondernemer – later oprichter van VandeBron – en Martine Postma van de Repair Cafés. Daarnaast komen de grote multinationals Unilever en DSM bovendrijven, met hun boegbeelden Paul Polman en Feike Sijbesma, in 2011 op respectievelijk nummer 2 en 9. ­Polman wordt tweede achter Minnesma, een signaal dat duurzame actie meer van het ­bedrijfsleven komt dan van de overheid. ­“Polman is iemand die lef heeft gehad en op grote schaal en met strategie werkt”, verklaart Sprengers. “Hij heeft ambitieuze doelen ­gesteld, wat nieuw was voor die sector, en daarmee risico genomen.”

Opschalen

In de jaren daarna komt het kleinere ­bedrijfsleven op. De Vegetarische Slager Jaap Korteweg bijvoorbeeld, die vleeseters wil ­verleiden met vleesachtige plantaardige ­varianten. Korteweg doet bovendien iets wat niet heel veel ondernemers met duurzame ­intenties in Nederland lukt: opschalen. “Veel initiatieven zijn leuk en inspirerend, maar ­blijven kleinschalig. Dat is een beetje de ­Nederlandse benadering: we zijn leuk bezig en hebben het heel gezellig met elkaar. Korteweg is gewoon naar de grote bestaande partijen ­gegaan en heeft de ambitie om echt te groeien.”

De Vegetarische Slager, vorig jaar gestegen naar nummer 2 in de lijst, laat ook een andere trend zien: de opkomst van de voedingssector. Lieten de eerste top-100’s heel veel namen in de energiebranche zien, die positie is langzaam overgenomen door mensen die met kromme komkommers, biologische landbouw of ­eerlijke chocola bezig zijn. “Eerst waren dat kleine schatten met goede ideeën maar weinig impact. Daarna zag je enkele bedrijven eruit springen, zoals Tony’s Chocolonely”, constateert Saskia Verbunt, nu werkzaam op de ­afdeling duurzaamheid van Philips, en van 2013 tot 2015 jurylid. “De groep bewustere consumenten lijkt te groeien. Daar spelen ­organisaties op in en dat zie je terug in de ­lijsten. Vegetarisme zat eerst vooral in de ­dierenactivistische hoek, alternatieven voor vlees zijn nu veel gewoner geworden.”

Oprekken

Suzanne van der Pijll, van bureau Schuttelaar, jurylid in de eerste jaren, ziet dat het ­begrip duurzaamheid in al die jaren wel flink is opgerekt. “Eerst was het puur de groene kant ervan, natuur en milieu. Nu de voedingssector opkomt, zie je dat het steeds meer aan gezondheid wordt gekoppeld. Maar die duurzame kant moet daardoor niet ondersneeuwen.”

Een verbreding die Van der Pijll wel toejuicht zijn de zeventien werelddoelen van de Verenigde Naties, de sdg’s, die drie jaar geleden geformuleerd zijn. Dat zijn doelen zoals schoon water, toegang tot onderwijs en eerlijk loon. “Eigenlijk zou duurzaamheid moeten worden afgemeten aan de vorderingen op die punten. Ze zijn allemaal belangrijk en gaan meer terug naar de oorsprong van maatschappelijk verantwoord ondernemen”, stelt Van der Pijll. Zij en ook Verbunt zien wel dat een deel van de bedrijven over sdg’s rapporteert, maar de vorderingen komen nog weinig aan de oppervlakte en het thema is ook nauwelijks terug te zien in de top-100’s. Niet gek, constateert Folkert van der Molen van het bureau Sustainalize en ook jurylid in de eerste jaren. “Uit een onderzoek dat Sustainalize eerder ­deze week publiceerde, op de derde verjaardag van de sdg’s, blijkt dat bijna geen enkele ­onderneming de sdg’s heeft geïntegreerd in de strategie.”

Van der Molen ziet wel de maatschappelijk verantwoord ondernemen (mvo)-managers opkomen in de Duurzame 100. De onbekendere trekkers die het Nederlandse bedrijfsleven op het duurzame pad duwen, zoals Carola Wijdoogen van NS, Jan Kempers van Heineken en Marlijn Simons-Somhorst van Lidl. “Dat die mensen zichtbaarder zijn geworden, komt ook omdat de politiek het heeft laten zitten. De overheid heeft weinig beleid gemaakt en het aan het bedrijfsleven overgelaten. Eigenlijk is dat nog steeds zo.”

Het grote plaatje

De overkoepelende overheidsblik is dus, in ieder geval tot de tiende editie van de Duurzame 100, nog steeds vrijwel afwezig. Maar dat geldt ook voor anderen met een brede blik. Wat Piet Sprengers mist in de lijsten en in de Nederlandse benadering van duurzaamheid zijn de systeemdenkers. “Iemand als Jan Rotmans doet dat wel. Die hamert op de grote transities waar de samenleving doorheen gaat. We weten ook dat er grote systeemveranderingen nodig zijn: de prijs van CO2 is veel te laag, producten hebben niet de juiste prijs als je met schade rekening houdt. Van dat soort systeemdenken moeten we in Nederland kennelijk niet zoveel hebben.”

Wat wel iets hoger op de agenda is komen te staan, is de systeembenadering van natuur en landschap, ziet Sprengers. Waren in de eerste lijsten nog aardig wat natuurbeschermers pur sang te vinden, later maken ze plaats voor mensen die natuur aan landbouw en economie koppelen. De winnaar van 2016, Willem Ferwerda, is daar een voorbeeld van. Zijn organisatie Commonland herstelt grote vernietigde natuurgebieden, samen met bewoners, ­bedrijven, natuurbeschermers en overheden. “Met natuur gaat het over twee verschillende ­dingen”, legt Sprengers uit. “Vaak staat de ­beleving centraal, we willen natuur dichtbij, groen wonen, beschermde gebieden. Maar er is een heel andere kant aan. De natuur is ons life support system: zonder de bossen, de oceanen, de veenweidegebieden, de hele vochthuis-houding kunnen we niet bestaan. Die benadering wordt belangrijker, hopelijk is dat in de komende lijst terug te zien.”

Alles over de Duurzame 100 leest u op trouw.nl/duurzame100

Trouw organiseert samen met Pakhuis de Zwijger een festival ter gelegenheid van de tiende Duurzame 100. Wilt u daarnaartoe, ga dan naar trouw.nl/exclusief en meld u aan.

Lees alle andere stukken over de Duurzame 100 hier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden