Houtwallen

Tijd om de lage landen te ‘behagen’

Hagen in Zuid-LimburgBeeld Vereniging Nederlands Cultuurlandschap

De regering van Wallonië wil maar liefst vierduizend kilometer hagen aanleggen. Ook in Vlaanderen en Nederland gaan stemmen op om de ouderwetse haag massaal terug te brengen in het landschap. ‘Goed voor het klimaat, de biodiversiteit en tegen stikstof en fijnstof.’

“Ooit stonden Nederland en België vol met hagen. Sinds hun verdwijnen en die van houtkanten en verspreid staande boompjes zijn vogelsoorten als de ringmus in ijltempo achteruitgegaan. Als je die trend wilt keren, is de aanplant van hagen een heel goede stap”, stelt Wim Veraghtert, wetenschappelijk medewerker van de Vlaamse vereniging Natuurpunt, vergelijkbaar met Natuurmonumenten.

Hij is een van de Vlamingen die direct enthousiast reageerden op het plan van Waalse landgenoten om vierduizend kilometer haag aan te planten. “Hagen kunnen enorm bijdragen aan een hogere landschapskwaliteit, waar veel planten en dieren van profiteren.”

En dat niet alleen. Vooral het tegengaan van klimaatverandering bracht de regering van Wallonië er vorig jaar september tot haar ambitieuze hagenplan. Concreet is dat nog niet, maar onder de bevolking lijkt groot enthousiasme te bestaan. Verantwoordelijk minister Céline Tellier zei in Mondiaal Nieuws dat ze veel brieven krijgt van boeren en burgers die de daad bij het woord willen voegen. In de tweede helft van 2019 zijn er volgens dagblad De Standaard 40 procent meer subsidieaanvragen voor de aanplant van hagen dan in het halfjaar ervoor. 

Een kortgeschoren meidoornhaagje

“Al maakt het wel uit wat je onder hagen verstaat”, zegt Veraghtert. “Een kortgeschoren meidoornhaagje van een meter hoog en een halve meter breed kan ook bijdragen, maar het wordt pas echt waardevol als je een haag de ruimte geeft. Het zijn juist die brede houtkanten die ecologisch heel waardevol zijn”, aldus Veraghtert, die graag van zijn Vlaamse regering vergelijkbare plannen zou zien.

Is het in Nederland ook tijd voor een groot hagenplan? “We zitten al in een goede vibe”, zegt directeur Hank Bartelink van LandschappenNL, de koepelorganisatie van de provinciale landschappen, die al tientallen jaren aan herstel van heggen, hagen en houtwallen werken. “Vierduizend kilometer zoals in Wallonië is wel heel veel, maar er zijn in Nederland ontwikkelingen die dezelfde kant op gaan. In de Nationale Bossenstrategie, die nu wordt ontwikkeld, ligt de nadruk mede op wat we noemen houtige lijnvormige elementen. Ook provincies ontwikkelen beleid voor de aanplant van bomen.” Wat helpt is dat er is veel geld beschikbaar is, bestemd voor de compensatie van CO2-uitstoot. Bartelink: “Zelf zijn wij met de Natuur- en Milieufederaties begonnen met Plan Boom; met ruim 2 miljoen euro steun van de Postcodeloterij willen we bomen aanplanten. Er is dus ook privaat geld beschikbaar voor de aanleg.”

Palland, Beek-UbbergenBeeld Vereniging Nederlands Cultuurlandschap

De stichting Trees for All, die CO2-compensatieprogramma’s uitvoert, kijkt naast aanleg van bossen ook naar hagen, zegt directeur Simone Groenendijk. “Wij werken in Noord-Limburg met Staatsbosbeheer aan herstel van houtwallen en in Overijssel zijn we in gesprek met Kostbaar Salland over aanleg van nieuwe landschapselementen.”

Toch zijn er nog drempels te slechten. “De landschapselementen zijn verloren gegaan, omdat boeren zo efficiënt mogelijk landbouw wilden bedrijven. Als ze opnieuw worden aangeplant, wordt dat gezien als grondverlies”, zegt Groenendijk. Onze stichting zorgt naast het plantgoed en de aanleg, ook voor langdurig onderhoud. Maar daarmee is de afwaardering van de grond nog niet gecompenseerd.”

‘Zonder zak met geld voor de boeren, gebeurt er niks’

En dat is nou net het probleem, meent Jaap Dirkmaat van Vereniging Nederlands Cultuurlandschap, die tien jaar geleden met haar Deltaplan voor het Landschap al eens een ambitieus plan voor hagenaanleg neerlegde. “Als er geen zak met geld is om boeren marktconform te betalen, gebeurt er niks. Boeren willen voor het onderhoud betaald krijgen en die willen de grond die onder een houtwal verdwijnt ook vergoed hebben.”

Koeien in de OoijpolderBeeld Vereniging Nederlands Cultuurlandschap

Zijn Deltaplan leek zo’n twaalf jaar geleden werkelijkheid te worden, tot toenmalig staatssecretaris Henk Bleker van landbouw roet in het eten gooide. “In 2008 berekende de Taskforce Financiering Landschap dat de baten groter zijn dan de kosten. Het stond destijds in alle verkiezingsprogramma’s. Maar zodra Bleker kwam, verdween het in een keer van tafel”, zegt Dirkmaat.

Enkele jaren later kwam een nieuwe kans toen de Europese Unie haar Gemeenschappelijk Landbouw Beleid (GLB) hervormde. Dirkmaat: “Alle ambtenaren waren het erover eens dat er een verplicht aandeel van 5 tot 7 procent aan zogenoemde groenblauwe dooradering van het boerenland moest komen, als voorwaarde om landbouwsubsidie te krijgen. Daar heb je je hagen. Maar toen kwam opnieuw staatssecretaris Bleker die er samen met onder andere België voor gezorgd heeft dat het is teruggebracht tot een strookje vanggewassen van 60 centimeter.”

Een vanggewas houdt meststoffen in de bodem en voorkomt dat landbouwgif uitspoelt of verwaait. 

Nu brengt Dirkmaat het plan kleinschalig in praktijk in de Ooijpolder bij Nijmegen. Daarnaast stimuleert de vereniging het beheer van de befaamde Maasheggen in Brabant en Limburg met een eigen agrarisch collectief, dat groene maatregelen uit het GLB uitvoert. “Maar met dat geld kun je alleen in stand houden wat er nog is.” Van de Bossenstrategie verwacht hij weinig. “Ik heb nog geen financiële paragraaf gezien.”

Luchtfoto van de OoijpolderBeeld Vereniging Nederlands Cultuurlandschap

Hank Bartelink is optimistischer. “De Bossenstrategie wordt nog uitgewerkt en daarin wordt, als het goed is, ook geld uitgetrokken voor hagen.” En er komt in 2022 opnieuw een herziening van het GLB, zegt Bartelink. Hij heeft goede hoop dat aanleg en onderhoud van hagen daarin aandacht krijgt.

Toch is er voor een grootschalig hagenplan veel meer geld nodig, vreest Dirkmaat. “Ons project in de Ooijpolder is een succes, omdat we afspraken hebben voor dertig jaar. Die zal minister Schouten niet maken, dan heeft ze 600 miljoen nodig per jaar. Dat is niks op de hele Rijksbegroting, maar zij heeft het simpelweg niet. Dat zou ergens anders vandaan moeten komen. Al is de tijd wel rijp, want we zitten in een crisis met klimaat, biodiversiteit, stikstof en fijnstof en alle vier kun je in een keer aanpakken met die hagen.”

Lees ook: 

Bomen en houtsingels sneuvelen voor EU-subsidies

Om meer grond en EU-subsidies te krijgen, kappen boeren vaker bomen en houtsingels. Het landschap verschraalt.

Fraude in de berm

Het lijkt handig en onschuldig: een boer die even de berm mee maait. Maar de Gelderse gemeente Berkelland komt ertegen in actie, omdat het de natuur schaadt. Bovendien plegen boeren fraude.

Boeren willen subsidie voor het intact laten van bomen en bosjes op hun land

Boeren vragen om subsidie voor bomen en bosjes op hun land. Natuurorganisaties steunen hun betoog.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden