Surfen maakt statiegeld sexy: 'Het moet tot de verbeelding spreken'

Beelden uit de film over Merijn Tinga en zijn tocht over de Rijn naar de Noordzee. Daarbij volgde hij al peddelend op een SUP-board de route die plastic afval ook aflegt. Beeld film

Hij wilde ooit rapper worden, maar daar heeft Merijn Tinga het liever niet over. Hij is nu vooral bekend als kunstenaar en Plastic Soup Surfer die met uitputtende expedities bewustzijn wil creëren rond zwerfafval. Zijn oplossing: statiegeld uitbreiden naar kleine blikjes en flesjes.

Merijn Tinga’s recentste expeditie begon in Zwitserland, bij de oorsprong van de Rijn, en eindigde in de Noordzee bij Rotterdam. Al peddelend op een SUP-board (Stand Up Paddling, rechtopstaand surfen zoals een gondelier) volgde hij de route die plastic afval ook aflegt. Van dit project is een film gemaakt (‘From Source to Sea’), die morgen voor het eerst vertoond wordt in Den Haag. Daarna hoopt Tinga de film op festivals en televisie te laten zien.

1200 kilometer suppen in 28 dagen, een fysiek zware opdracht. Onderweg sprak Tinga met recyclaars, milieumensen en onderzoekers. Het resultaat is een film met majestueuze beelden van Zwitserse bergen, een rustig kabbelende Rijn en een haast heroïsche Tinga die de zon tegemoet peddelt, als een soort ambassadeur die zijn boodschap langs de oevers verspreidt. Daar kun je wat van vinden, maar resultaat heeft zijn werkwijze wel: na vier plasticprojecten en een massaal ondertekende petitie zit Tinga aan tafel bij zowat alle partijen die betrokken zijn bij het statiegelddebat, zoals Ahold, Jumbo, het Afvalfonds en de Nederlandse Vereniging Frisdranken, Waters en Sappen.

Tinga, die ook nog voor de klas heeft gestaan als biologieleraar, maakte altijd al maatschappelijk geëngageerde kunst in zijn woonplaats Leiden. Ook was hij fervent surfer. Tijdens zijn surftrips zag hij regelmatig plastic afval drijven in de Nederlandse wateren. Dat inspireerde hem tot het maken van een kunstwerk: een surfboard van afvalplastic. Daarmee surfte hij in 2014 langs de hele Nederlandse kust. De tocht werd verfilmd, maar een goede boodschap voor de kijker ontbrak, erkent Tinga tijdens het gesprek in een Leidse brasserie. 

Hij ziet eruit alsof hij net van het surfboard is afgestapt: zijn gezicht is licht gebruind en de wind lijkt permanent door zijn haar te waaien. “Het was iets als: elke maand spoelt er per 250 meter strand genoeg plastic aan om een surfboard te maken.” Niet echt catchy. Eenmaal op het strand vroeg een radioverslaggever waarom Tinga dit deed. “Tja, dacht ik, waarom eigenlijk?” Toch was het na deze tocht dat Tinga van kunstenaar activist werd, de Plastic Soup Surfer was geboren. Al snel kwam hij aan tafel te zitten met allerlei organisaties die zich inzetten om de Noordzee schoon te houden.

Educatie

Daarna wilde Tinga de stap zetten naar educatie. In 2015 zeilde hij met zijn gezin langs de Scandinavische en Baltische kusten, jagend op plastic in zee. Het resulteerde in korte educatieve filmpjes vanuit het oogpunt van Tinga’s dochter, die hij op basisscholen wilde laten zien. Ook dat kwam niet van de grond: “Dat is niet te doen, iedereen wil iets met die basisschoolleerlingen.” Ook ontbrak het geld om een heel educatief programma te maken.

Meer bekendheid kreeg Tinga toen hij in 2016 van Nederland naar Engeland windsurfte, weer op een board gemaakt van plastic afval. Hij probeerde de tocht in een recordtijd te maken om aandacht te vragen voor zijn petitie om uitbreiding van het statiegeld op de agenda van de Tweede Kamer te krijgen. De recordpoging mislukte: de wind was te hard en de golven te hoog. Maar de juiste boodschap was gevonden, met de petitie kreeg hij de mensen in beweging. “Eigenlijk kwam het toen pas van de grond.” 

Onder de petitie staan inmiddels bijna 60.000 handtekeningen, ook die van de meerderheid van de Tweede Kamer. “Zelfs de VVD tekende.” De truc: het woord statiegeld niet noemen maar enkel het resultaat van statiegeld, binnen drie jaar 90 procent minder zwerfflesjes. Statiegeld kan daar, volgens een onderzoek van bureau CE Delft, voor zorgen. Samen met Tinga’s motie staat dit onderzoek in maart op de agenda van de Tweede Kamer.

De omvang van het plastic-probleem is groot: elk jaar komen tussen de 50 en 100 miljoen plastic flesjes terecht in de Nederlandse natuur. Jaarlijks belandt gemiddeld 8 miljard kilo plastic in de oceanen, schatten onderzoekers. Zeevogels en zeezoogdieren eten dit plastic, waar ze ziek van worden en dood aan kunnen gaan. Volgens Amerikaans onderzoek heeft 90 procent van de zeevogels al plastic gegeten.

Grijze pratende hoofden

“Surfen maakt statiegeld sexy”, zei Tinga ooit in een interview. Dat vindt hij nog steeds. “Statiegeld is een vrij complex onderwerp, dat werkt niet op televisie. Dan krijg je grijze pratende hoofden die iets gaan zeggen over statiegeld. Wat zie je: beelden van plastic flesjes. Je moet spreken vanuit de verbeelding. Iedereen heeft weleens op het strand van Scheveningen gestaan en gedacht: aan de overkant ligt Engeland. Iedereen die een rivier ziet, heeft wel het idee: waar komt die rivier vandaan?” Zijn projecten financiert hij met fondsen en crowdfunding, zelf werkte hij tot november vorig jaar als kunstenaar in een psychiatrische kliniek. Nu verdient hij zijn geld met columns, lezingen en als adviseur.

Voor de consument heeft Tinga een impliciete boodschap. “Ik klaag plastic niet aan, maar onze omgang met plastic. Ik laat zien hoe groot het probleem is en wat de gevolgen zijn. De boodschap is dat je plastic niet in het milieu moet gooien. Mijn call to action is: help mij statiegeld invoeren, daarmee voorkomen we dit afval.”

Voor de producent van plastic is Tinga’s boodschap wat minder impliciet. Met zijn ‘desbewustheidsexploot’ - een deurwaardersdocument waarmee hij langs de directeuren van grote bedrijven gaat - maakte hij producenten van plastic zoals Coca-Cola en Heineken en supermarkten als Albert Heijn en Jumbo bewust van het probleem. Dit idee kwam van een stel advocaten, die na een lezing van Tinga spontaan een brainstorm begonnen om hem te helpen. “Met het exploot voorkomen we wat bij de tabaksindustrie gebeurde: die werd aangeklaagd vanwege de schadelijkheid van sigaretten, maar zei niet te weten dat roken zo schadelijk was. De supermarkten en producenten kunnen nu niet meer zeggen dat ze de omvang van het probleem niet kennen.”

Het statiegelddebat loopt al jaren. Onderzoeken spreken elkaar tegen, de lobby tegen statiegeld is krachtig. Bedrijven en supermarkten hebben verschillende lezingen over de omvang en de bestrijding van het probleem. “De industrie heeft er de afgelopen decennia alles aan gedaan om het effectieve statiegeldsysteem - dat het effectief is, daar is iedereen het over eens - te voorkomen”, zegt Tinga cynisch. “Liever investeren ze in bewustwording, dat mensen hun afval moeten opruimen. Dat framen ze dan als resultaatgericht werken.”

Tot 2015 was er sprake van dat het hele statiegeldsysteem afgeschaft zou worden. “Nu moeten de supermarkten ineens een draai maken. Een systeem erbij waarbij ze flesjes innemen, dat is alleen maar gedoe. Het steekt hen, alsof ze een soort afvoerputje worden van het statiegeld, dat zij verantwoordelijk worden voor de flesjes van het tankstation. Maar waarom zou de inzameling alleen in supermarkten gebeuren? Waarom niet, zoals in Australië, op parkeerplaatsen?”

Positieve geluiden

Inmiddels heeft Tinga goede hoop dat het besluit om statiegeld uit te breiden binnenkort gaat vallen. “Alle signalen die ik krijg, wijzen erop dat het goed gaat komen. Uit de politiek hoor ik positieve geluiden, zelfs bij de supermarkten en in de industrie zit beweging.” Waar precies, dat zegt Tinga niet. “Uit strategische overwegingen.”

En als het dan lukt, komt de eer lang niet alleen aan hem toe, benadrukt Tinga.“Ik sta op de schouders van de vele organisaties die hier al heel lang mee bezig zijn. Daar zit ook enorm veel kennis, daar put ik uit. Dat ik als een soort aanspreekpunt fungeer, komt doordat ik onafhankelijk ben, zonder stichting of ngo achter me. Ik ben toch die man met die 60.000 handtekeningen.”

Lees ook:
Plastic Soupman kitesurft voor statiegeld
Steun voor statiegeld op blikjes en kleine flesjes blijft groeien
Een week plasticloos leven tegen de soep in de oceaan
- Met de Belgen in actie voor statiegeld op alle flessen en blik

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden