Plagstrook in het Drentse Dwingelderveld.

InterviewFrank Berendse

Stikstofreductie gaat veel te langzaam: ‘Hoe langer je wacht, hoe meer natuur je verliest’

Plagstrook in het Drentse Dwingelderveld.Beeld Buiten Beeld

De neerslag van stikstof moet zo snel mogelijk zo veel mogelijk omlaag, zegt emeritus hoogleraar Frank Berendse, mede-opsteller van een nieuw rapport over de ecologische noodzaak van stikstofreductie. Want dan herstelt de natuur zich, zo blijkt uit zijn eigen langjarig onderzoek.

Onverantwoord, noemt Frank ­Berendse de doelstelling in de onlangs aangenomen nieuwe wet om de stikstofemissie in het jaar 2035 te halveren. Het is veel te weinig en veel te langzaam, vindt de emeritus hoogleraar natuurbeheer en plantecologie. “Zelfs bij een reductie van 70 procent gaan we soorten verliezen. Er heeft de afgelopen jaren een gigantische verontreiniging met stikstof plaatsgevonden. Ik hoop echt dat ons advies om de uitstoot terug te brengen met 70 procent wordt overgenomen.”

De commissie-Remkes adviseerde vorig jaar al een reductie van 70 procent. “Dat is het minimum”, zegt Berendse. “De emissie van ammoniak en stikstofoxiden moet zo snel mogelijk omlaag, maar het moet natuurlijk wel uitvoerbaar blijven. Als we over vijftien jaar pas een reductie van 50 procent hebben gerealiseerd, blijft zeker 40 procent van de gevoelige habitats (typen leefgebied) in het landschap boven de kritische depositiewaarden, wat betekent dat er nog steeds te veel stikstof op onze natuur terechtkomt en dat kan echt niet.”

Wat gebeurt er als je lang wacht?

Zo staat het ook in het ‘Onderzoek naar een ecologisch noodzakelijke reductiedoelstelling van stikstof’, dat het Wereld Natuur Fonds (WWF) gisteren presenteerde met steun van Natuurmonumenten en geschreven door elf wetenschappers, van wie ­Berendse er een is. Het rapport is een aanvulling op het advies van Remkes. “Remkes had meer wetenschappelijk ecologische onderbouwing nodig”, legt Berendse uit. “Wij laten zien wat er gebeurt als je lang wacht met het terugbrengen van de uitstoot tot onder de kritische waarden.” De opstellers hopen met de vaststelling van ecologische randvoorwaarden de afweging van belangen tussen natuur en economie te vereenvou­digen.

Berendse publiceert deze week ook een wetenschappelijk artikel over zijn eigen onderzoek in de hooilanden bij Wageningen, dat al in 1958 begon en daarmee het oudste ecologische experiment van Nederland is. Meer dan zestig jaar lang onderzocht Berendse veranderingen in botanische soortensamenstelling, productie en bodem in enkele proefvelden. Zijn positieve conclusie: de natuur herstelt zich als de neerslag van stikstof afneemt.

‘Lat moet hoger’

Tussen eind jaren vijftig en 1990 registreerde dit ‘Ossekampen Grassland Experiment’ een sterke daling van de biodiversiteit door verzuring van de bodem, die gelijk opging met een scherpe stijging van de stikstofuitstoot als gevolg van veranderingen in de landbouw en een toename van het verkeer. “Vanaf 1987 ging die uitstoot omlaag dankzij schonere verbranding en beleidsmaatregelen zoals de Minas-boekhouding, waarbij boeren bijhielden hoeveel stikstof en fosfor het bedrijf binnenkwamen en er weer uitgingen, wat leidde tot minder stikstofuitstoot. De biodiversiteit herstelde zich langzaam”, zegt Berendse. “We weten dus dat de verzuring afneemt en de biodiversiteit toeneemt als de stikstofdepositie omlaag gaat. Maar de Minas-regeling is in 2006 afgeschaft en we zien dat de daling van de stikstofdepositie daarna stopt en dat er stagnatie van het natuurherstel optreedt.” Het hooilanden-experiment van Berendse komt ook terug in het WWF-rapport over stikstof en natuurherstel.

Met het advies van de groep ecologen en het WWF krijgt minister Carola Schouten van landbouw voor de derde keer te horen dat zij op het verkeerde spoor zit. Eerst maakte de door de minister zelf ingestelde adviescommissie Remkes korte metten met haar voorstel. De ambitie van 50 procent reductie in 2035 is veel te mager en biedt geen garanties dat de natuur werkelijk verbetert. Remkes vindt dat de uitstoot van stikstof in 2030 al met 50 procent teruggedrongen moet zijn en in 2035 met 70 procent. Een paar weken geleden kwam een groep topambtenaren met hetzelfde advies: de reductie moet verder omlaag. En nu ligt er het ecologisch advies van het WWF, waarin de ecologen ook weer de conclusie trekken dat Schouten en het volgende kabinet de lat flink hoger moeten leggen. “Hoe langer je wacht, hoe meer natuur je kwijtraakt. Dat kon je dertig jaar geleden al zien. Dat zit me dwars. Het heeft al veel te lang geduurd”, zegt Berendse.

Herstelmaatregelen werken in droge gebieden averechts

De groep ecologen heeft op nog een ander onderdeel kritiek op de nieuwe stikstofwet van Schouten. De minister heeft hoge verwachtingen van ‘herstelmaatregelen’ en trekt 5 miljard euro uit voor ‘robuuste natuur’. Tegelijk met het terugdringen van de uitstoot van stikstof wil zij de natuur herstellen door bijvoorbeeld bodemverbetering of nieuwe verbindingen tussen natuurgebieden. De groep ecologen zegt dat dit in droge gebieden averechts werkt en alleen in natte terreinen soms zin heeft.

Emeritus hoogleraar Frank Berendse, mede-opsteller van een nieuw rapport over de ecologische noodzaak van stikstofreductie: ‘Door al dat gif is het landschap gesteriliseerd’. Beeld
Emeritus hoogleraar Frank Berendse, mede-opsteller van een nieuw rapport over de ecologische noodzaak van stikstofreductie: ‘Door al dat gif is het landschap gesteriliseerd’.Beeld

Natuurherstel in droge gebieden kan pas als de uitstoot van stikstof flink is teruggedrongen en tot die tijd smoort bijna iedere poging tot herstel in de enorme hoeveelheden stikstof en ammoniak die er neerdalen. Bij het afplaggen van de heide bijvoorbeeld, wordt de organische bovenlaag van de bodem verwijderd. Berendse: “Fosfor, calcium, kalium en andere mineralen verdwijnen dan en komen maar heel langzaam terug, terwijl stikstof blijft neer­dalen en dus lopen de verhoudingen steeds verder uit elkaar. In de natte gebieden kun je de kwelstroom soms beïnvloeden zodat kalkrijk grondwater verzuring kan tegengaan.”

Het stikstofbeleid richt zich op kwetsbare natuurgebieden met een Natura 2000-status, samen zo’n 15 procent van het landschap. Volgens Europese regels is Nederland verplicht ervoor te zorgen dat de natuur daar niet verslechtert, een opdracht die ­beroerd is uitgevoerd, getuige de uitspraak van de Raad van State die in mei 2019 tot de stikstofcrisis leidde.

‘Gangbare planten van het boerenland zijn nu bijzonder’

Berendse zou graag het stikstofprobleem ‘wat breder beschouwen’ dan alleen de bedreiging van Natura 2000. “Ruim 60 procent van ons landschap is landbouwgebied”, zegt hij. Ook daar is het met de biodiversiteit bedroevend gesteld, voegt hij er aan toe. “Het is een persoonlijke noot”, zegt hij. “Ik ben een vogelteller. Zeker veertig jaar kijk ik al naar vogels en ik constateer dat landbouwgebieden dode landschappen zijn geworden. Van het aantal veldleeuweriken dat ik veertig jaar geleden zag, is er nog 2 of 3 procent over. Het aantal grutto’s is gereduceerd tot 30 procent. Het gewicht van gruttokuikens neemt steeds verder af, want er zijn steeds minder vliegjes om te eten. Pinksterbloemen, dotters en veldzuring, gang­bare planten van het boerenland, zijn inmiddels bijzonder.”

De oorzaak is kunstmest, ontwatering en stikstof, zegt Berendse. “De natuur is ook daar uit balans. Koeien krijgen krachtvoer, veelal geïmporteerd uit Zuid-Amerika. Daarmee importeren we stikstof, maar ook insecticiden, die op de soja zijn gespoten waarvan het krachtvoer wordt gemaakt, en in het ruim van de schepen waarmee het naar Nederland wordt getransporteerd. De stikstofbalans, hoeveel komt er binnen op een bedrijf en hoeveel gaat eruit, is volledig uit evenwicht. Via het krachtvoer, de koe en de mest komt niet alleen die stikstof, maar ook insecticiden en antibiotica in de wei en in ons landschap terecht. Wat is het effect hiervan op de ontwikkeling van het immuunsysteem van kinderen wanneer het hele buitengebied steeds verder wordt gesteriliseerd. Natuurherstel in Natura 2000-gebieden is juridisch verankerd. Maar het probleem is vele malen breder.”

Lees ook:

De stikstofcrisis zal ook de nieuwe regering zwaar op de maag liggen

Nederland is nog lang niet uit de stikstofcrisis. Vier rapporten drukken het nieuwe kabinet met de neus op de feiten.

Boeren en bankiers doen oproep aan nieuwe kabinet: stimuleer duurzame landbouw

Het nieuwe kabinet moet een minister van ruimte, landbouw en natuur aanstellen, vinden boeren, bankiers, wetenschappers en natuurorganisaties.

Johan Remkes: ‘Nooit gedacht dat ik me nog eens met stikstof bezig zou houden’

Johan Remkes, de stikstofadviseur van de regering, is nu echt met pensioen. Je krijgt hem Groningen niet meer uit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden