Sosnowsky’s berenklauw: de gevreesde reus uit de Kaukasus

De Sosnowsky-berenklauw werd in de jaren zestig en zeventig in de Sovjet-Unie gekoesterd en massaal geteeld als voedergewas, maar de koeien die de plant aten gaven bittere melk. Hun vlees kreeg een onaangename bijsmaak.Beeld Colourbox

De Sosnowsky-berenklauw was een Sovjet-droom. Perfect als veevoer. Maar de exoot ontpopte zich tot een regelrechte nachtmerrie.

Met duizenden staan ze langs de snelweg en op het belendende veld, een schier oneindige zee van inmiddels bruinverdroogde, twee tot drie meter hoge staketsels. De buurtbewoners lopen er behoedzaam omheen op weg naar het sparrenbos verderop om paddestoelen te zoeken. Het drukke verkeer suist voorbij over de grote ringweg rond Moskou, dat dertig kilometer verderop ligt.

Sosnowsky’s berenklauw is al decennia een vertrouwde maar alom gevreesde bewoner van veelal braakliggende terreinen in Centraal-Rusland. De opmars van Ruslands meest in het oog springende invasieve exoot lijkt nauwelijks te stuiten. “Het is een plant die zich heel snel aanpast”, zegt onderzoeker Nadezjda Ozerova. “Al in de jaren veertig werden in de provincie Moskou planten gevonden op plekken waar ze zich geheel zelfstandig hadden gevestigd.”

Brandwonden

Tientallen jaren gebeurde dat ongestoord, want niemand bekommerde zich om de reuzenplant die aanvankelijk werd gezien als een waardevol gewas. Terwijl de reuzenberenklauw Nederland in kleine getale binnenkwam als sierplant, werd de nauw verwante Sosnowsky-berenklauw in de jaren zestig en zeventig in de Sovjet-Unie gekoesterd en massaal geteeld als voedergewas. Dat je er ook soms levensgevaarlijke brandwonden van kon krijgen was een ‘onvolkomenheid’ die de Sovjetplanners graag voor lief namen en waar de wetenschap, was de stellige overtuiging, spoedig een oplossing voor zou vinden.

“In de economisch zware periode na de Tweede Wereldoorlog was er dringend voer nodig voor het vee”, legt Ozerova uit. “De Academie van Wetenschappen kreeg van de regering opdracht te onderzoeken welke wilde planten geschikt waren voor cultivatie.” Sosnowsky’s berenklauw leek de perfecte kandidaat.

Pas in 1944 was de plant voor het eerst in de wetenschap beschreven, als een schaarse, schermbloemige van de grazige alpenweiden in de Kaukasus, waar ook de reuzenberenklauw zijn oorsprong vindt. Maar al in de jaren dertig, nog voordat de soort een officiële naam kreeg, werd de plant al nauwgezet onderzocht in een proeftuin ver boven de poolcirkel, in de provincie Moermansk. “Daar ontdekten ze dat berenklauw een hele sterke plant was, die zelfs kon gedijen in dat extreme klimaat”, zegt Ozerova. Ze is geograaf en heeft ze samen met bioloog Marina Krivosjeina de verspreidingsgeschiedenis van Sosnowsky’s berenklauw nauwkeurig in kaart gebracht.

De destijds gezaghebbende landbouwspecialist Pjotr Vavilov was onder de indruk. De snel­groeiende superplant, rijk aan vitaminen en proteïnen, leek de professor ideaal voor de productie van veevoer. In heel Europees Rusland werden akkers volgezaaid, net als in de Baltische republieken, Wit-Rusland en verschillende Oostbloklanden. Sosnowsky’s berenklauw deed het ook goed in het Verre Oosten, tot op het eiland Sachalin en Kamtsjatka toe. Alleen in hartje Siberië leek het klimaat de zuidelijke plant toch te bar, en ook de drogere steppengebieden van Zuid-Rusland waren ongeschikt.

Bitter

De euforie kende geen grenzen. De berenklauw werd alom bejubeld, landbouwexperts uit de hele wereld schreven er ronkende dissertaties over. De koeien aten de plant met graagte, de melk- en vleesproductie gingen omhoog. Pas eind jaren zeventig, kort voor de dood van Vavilov, drong de realiteit door. Het bleek niet mogelijk een ongevaarlijke variant te kweken. De consumptie van Sosnowsky’s berenklauw maakte, zo bleek, de melk bitter en gaf het vlees een onaangename bijsmaak. En de koeien gaven zelf ook de voorkeur aan ander voedsel, als ze de keus hadden. De teelt werd gestaakt.

Te laat, want het leed was al geschied en de geest was uit de fles. Sosnowsky’s berenklauw kon zich ook zonder menselijke hulp prima redden en was begonnen aan een zegetocht tot ver buiten de akkers, langs wegen, onder hoogspanningsleidingen en in vochtige beekdalen.

De zaden verspreiden zich gemakkelijk via wind, water of autobanden. De planten nemen veel licht weg en verdringen daardoor andere soorten, waardoor snel grote kolonies ontstaan. Toen na de ineenstorting van de Sovjet-Unie in 1991 de landbouw in het slop raakte en enorme oppervlakten landbouwgebied braak kwamen te liggen, was de opmars van de reus uit de Kaukasus niet meer te stoppen. De overheid stond erbij en keek ernaar, aanvankelijk.

Boete

“Nee, wij hebben geen berenklauwen meer”, lacht Jelena Chlendovskaja. “Want er staat nu een boete op.” Ze woont in een datsjadorp niet ver van de ringweg. Berenklauw is betrekkelijk schaars in de volkstuintjes, maar kleine groepjes steken langs wegen en paden en ook iets verder bij de spoorlijn de kop op. Vanaf dit najaar kunnen grondeigenaren een fikse boete krijgen als ze niets doen tegen de verspreiding van Sosnowsky’s berenklauw. De provinciale autoriteiten hebben de invasieve exoot de oorlog verklaard en daar, omgerekend, enkele miljoenen euro’s voor uitgetrokken. De boetes zijn een aanvulling op traditionele strijdmethoden, zoals de inzet van herbiciden en simpelweg maaien.

Natalja Dronova heeft er geen fiducie in. De zakenvrouw vraagt via sociale media en anderszins aandacht voor het probleem van de berenklauw en zoekt naar creatieve oplossingen, zoals het gebruik van de holle delen van de plant voor de vervaardiging van kunst- en gebruiksvoorwerpen. “Het lijkt me dat je de strijd tegen de berenklauw onmogelijk kunt winnen. Zoals een oud Chinees spreekwoord luidt, je kunt alleen van hem winnen als je leert hoe je hem moet bereiden. Daarom geloof ik dat de enige keus die ons rest is te leren iets met die berenklauw te doen.” Beboeten heeft geen zin en is ook niet eerlijk, vindt Dronova. “Het lijkt me vooral een manier om mensen geld uit de zak te kloppen en de gemeentekas te spekken. We weten dat berenklauw vooral groeit onder hoogspanningsleidingen of langs wegen, maar wie zal de daarvoor verantwoordelijke organisaties gaan straffen? In plaats daarvan zullen gewone mensen boetes krijgen.”

Herbiciden

Onderzoekers als Nadezjda Ozerova blijven intussen op hun proefvlakken in het Sjachovskoj-district naarstig op zoek naar de oplossing. “We hebben het geprobeerd met chemische middelen, dat kan het beste gebeuren voordat ze gaan bloeien. Maar zelfs als je herbiciden gebruikt, blijven er toch altijd een of twee planten over, en een minpunt is dat alle andere planten er ook aan doodgaan.”

Boetes kunnen wel degelijk helpen, gelooft ze. Wit-Rusland is daarin voorgegaan, en daar zijn grote gebieden inmiddels ontdaan van Sosnowsky’s berenklauw en nog een reeks andere planten op de zwarte lijst. “Het belangrijkste is te voorkomen dat de zaden rijpen en vallen”, zegt Ozerova. “Maar dat is heel arbeidsintensief werk, want elke drie dagen komt er een nieuwe uitloper bij. Dus je moet die bij voorkeur iedere anderhalve week wegsnoeien. Uiteindelijk is de beste manier die gebieden waar berenklauw groeit gedurende vele jaren achtereen weer te gebruiken voor landbouw.”

Kan Sosnowky’s berenklauw ook Nederland bereiken?

 
Er zijn (nog) geen directe aanwijzingen voor significante uitbreiding ten westen van de Duits-Poolse grens. De soort is wel vastgesteld in Denemarken en in 2017 werd de eerste Sosnowsky’s berenklauw aangetroffen in Bulgarije. Omdat de plant in Oost-Europa algemeen is langs wegen is de kans aanwezig dat zaden via het wegvervoer ook in Nederland terechtkomen.Sinds 2016 is binnen de Europese Unie de handel in Sosnowsky’s berenklauw verboden.

Lees ook:

De monsterlijke Japanse duizendknoop overwoekert Nederland

Een frisgroene plant, met mooie bladeren, is uitgegroeid tot een groen monster. Hoe worden we de Japanse duizendknoop ooit nog de baas?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden