interview

SodM komt met nieuwe eisen, want ook groene energie moet veilig zijn

Beeld Idris van Heffen

Aardgas vervangen door schone warmte-bronnen klinkt ideaal, maar er zijn ook veiligheids-risico's. Directeur Theodor Kockelkoren van Staatstoezicht op de Mijnen wil extra eisen stellen.

Het mobieltje van de verslaggever doet dienst als geluidsrecorder. Hij ligt op tafel in de werkkamer van Theodor Kockelkoren. Het telefoonscherm is zwart, niets aan te zien. "De betrouwbaarheid van deze aanpak is voldoende hoog?", vraagt de directeur van Staatstoezicht op de Mijnen (SodM). Hij grinnikt. Maar het is meer dan een grapje. Hij wil even zeker weten dat het interview wel bewaard blijft. Kortom: risicobeheersing.

Het voorkomen van rampscenario's is topprioriteit voor deze baas van SodM, de nationale waakhond die toeziet op alle economische bodemactiviteiten. Kockelkoren is hoofdverantwoordelijke bij het instituut, dat met zo'n tachtig mensen toezicht houdt op alles wat bedrijven in de bodem doen. Of het nu gaat om zoutwinning, energietransport of gasproductie. Zodra er ergens een boor of buis de grond in gaat, onder land of zee, moeten SODM-inspecteurs de veiligheid van het project controleren.

Ook bij de Groningse gaswinning dus. Dat de risico's daar totaal uit de hand zijn gelopen behoeft geen uitleg. "Een groot en moeilijk vraagstuk", noemt Kockelkoren de aardbevingen. Onduidelijk is of SODM, als onafhankelijk toezichthouder en adviseur van het kabinet, in het verleden zelf signalen heeft gemist, waardoor het zo uit de hand kon lopen. Het lijkt een nationale misser. Het belangrijkst is nu dat het sluiten van de gaskraan, uiterlijk in 2030, veilig verloopt, zegt Kockelkoren.

Hij wijst naar een serie ingelijste foto's aan de muur. Er zijn grote buizen, pompen en boorplatforms op te zien. "Dat is straks achterhaald." Niet alleen de Groningse Slochteren-pomp zal sluiten, ook de productie van olie en gas op andere locaties heeft zijn langste tijd gehad. Nederland moet zo snel mogelijk over op duurzame energie. Want, over risico's gesproken, als de klimaatverandering doorgaat, dreigt op termijn het halve land onder water te lopen. SodM moet zorgen dat duurzame technieken geen gevaren opleveren. Laat staan een nieuwe nationale bodemramp zoals in Groningen.

Nee, Kockelkoren heeft nog niet alle zeshonderd afspraken uit het Klimaatakkoord van Ed Nijpels kunnen lezen. Maar het is zeker dat er plannen in staan waar SodM op moet gaan letten, zegt hij. Neem de belofte van de industrie om broeikasgas (CO2) uit fabrieken op te vangen en weg te pompen in lege gasvelden onder de Noordzee. "Dat is echt iets nieuws." Of CO2-opslag gevaarlijk kan zijn, daar verschillen de meningen over.

Bij een stopgezet plan voor CO2-opslag onder Barendrecht waren er sceptici die explosiegevaar voorzagen. Maar dit zou alleen denkbaar zijn wanneer al het opgeslagen CO2 in één klap vrijkomt. Dat is vrijwel ondenkbaar, maar vanwege alle zorgen besloot het kabinet dat CO2-opslag alleen onder de zee mag plaatsvinden. Dat gaan Nederlandse bedrijven doen, verwacht Kockelkoren. "Om daarop voorbereid te zijn, verzamelen we buitenlandse praktijkervaringen." Veel levert dat niet op, zegt hij, want CO2-afvang en -opslag gebeurt nog nergens op serieuze schaal. "Maar met kennis van de techniek kun je ook veel voorbereiden." Het is afwachten wanneer vuile industrie écht CO2 gaat opslaan, want die belofte klinkt al jaren.

Theodor Kockelkoren, SodM. Beeld Paul Voorham

Aardwarmte

Een van de zaken waar SodM nu al druk mee bezig is, zijn aardwarmteboringen. Daarbij pompt een bedrijf van kilometers diepte warm grondwater omhoog. Dat kan tuinbouwkassen en huizen aardgasvrij verwarmen. "De aardwarmtesector is nog jong", zegt Kockelkoren. Nederland telt nu 23 van zulke 'geothermie'-pompen. Vooral bij tuinders in het Westland, maar ook elders in Nederland. Het moeten er snel honderden worden, zegt het Klimaatakkoord. Restwarmte van vuile fabrieken kan ook huizen verwarmen, maar aardwarmte geldt als de duurzaamste warmte. Het zit haast overal en het raakt niet op. "Het is kansrijk voor de toekomst", zegt Kockelkoren. Maar wat SodM nu ziet, baart hem zorgen: alle 23 projecten kampen met serieuze technische problemen.

In Limburg liet SodM twee warmteprojecten, allebei nabij Grubbenvorst, stilleggen. De aanleiding: bij het oppompen van warm grondwater vond een aardbeving plaats. Een kleine weliswaar, maar volgens SodM was het noodzakelijk om op te treden om uit te zoeken of de aardwarmtepomp de bodem ernstig kan laten trillen. Zeker met Groningen in het achterhoofd. “Ik wil absoluut niet de indruk wekken dat aardwarmte overal gevaar kan geven", zegt Kockelkoren. De beving in Limburg was uitzonderlijk, zegt hij. "Er zit daar een actieve breuklijn in de bodem." Voor Nederland zijn alle breuklijnen - heel normaal, die zitten overal - in kaart gebracht en bijna nergens zijn er actieve breuklijnen, zegt hij. "In de meeste gebieden kan Nederland veilig aardwarmte gaan winnen."

Pioniersproject

Toch is het ook uitkijken in regio's waar in de bodem al mijnbouw plaatsvindt, zegt Kockelkoren. Rond het gasveld van Groningen kan het gevaar van bevingen door geothermie volgens SodM groter zijn, omdat er al zoveel gebeurt in de grond. Daarom keurde de toezichthouder vorig jaar het plan 'Warmtestad' van Groningen af. De stad wilde bij dat project aardgasvrij worden dankzij geothermie. Groningen had de gaspijpen al vervangen door warmtebuizen, maar omdat het bevingsrisico niet genoeg uitgezocht was, liep het duurzame pioniersproject uit op een fiasco. Bij gebrek aan beter gaat de stad de warmte nu 'gewoon' uit een aardgasketel halen.

Er is nog meer aan de hand met geothermie. "Kinderziektes", zegt Kockelkoren. Alle 23 projecten kampen ermee, zegt hij. Er waren al aardwarmtepompen die per ongeluk gas of olie oppompten. Het nieuwste probleem is corrosie van metalen buizen, zegt Kockelkoren. Dat klinkt misschien onschuldig, maar 'ernstige lekkages' in de bodem zijn het gevolg. SodM legde drie aardwarmteprojecten stil, zodat ze hun buizen kunnen repareren. De andere projecten mogen chemicaliën in de buizen stoppen om de corrosie tegen te gaan. Dat moet vanaf nu anders, zegt SodM. Omdat Nederland massaal schone warmte uit de bodem wil gaan oppompen, moeten nieuwe aardwarmteprojecten dikke, roestvrije buizen krijgen. "We komen dit jaar met nieuwe eisen", zegt Kockelkoren. "Alleen dan kan aardwarmte veilig grootschalig doorbreken."

Waterstof

Afgelopen najaar nam de directeur de veerpont naar Terschelling. Hij woonde het jaarlijkse duurzaamheidsfestival Springtij bij. Bedrijven met duurzame plannen kruipen elk jaar op het Waddeneiland bij elkaar om daarover te brainstormen. Voor Kockelkoren een uitgelezen kans om te zien wat eraan zit te komen. "Ik vond het mooi dat daar zowel grote bedrijven als kleine pioniers plannen presenteren."

Op Springtij werd veel gepraat over waterstof als dé energiebron van de toekomst. Kockelkoren moet het nog zien gebeuren, zegt hij, maar hij kan het ook niet wegzetten als zomaar een toekomstideetje. Er zijn kleine proeven en onderzoeken, die erop mikken dat bedrijven en huizen straks waterstof gebruiken in plaats van aardgas. "Als dat zo is, moet het veilig." Daar is nog onvoldoende bewijs voor, zegt hij. Een eerste studie van TNO, die zegt dat waterstof zo het gasnet in kan, biedt SodM geen garanties.

Ook bij windmolens op de Noordzee moet de toezichthouder de veiligheid in de gaten houden. Dat klinkt vreemd, omdat windmolens geen energie uit de bodem halen. Maar omdat SodM van oudsher inspecties uitvoert bij olie- en gasplatforms, die wél energie uit de bodem pompen, kreeg de toezichthouder de offshorewindindustrie ook in het takenpakket. SodM trekt soms extra personeel aan om alle duurzame energietechnieken nauwlettend te volgen, zegt Kockelkoren.

Daarom tot slot nog even over die naam, Staatstoezicht op de Mijnen. Is die, met alle groene ontwikkelingen, niet hopeloos ouderwets? Al lang, zegt Kockelkoren. De naam stamt van 1810, toen het instituut onder Frans bewind werd opgericht. 'De Mijnen' verwijst naar de opgedoekte Limburgse steenkoolmijnen. "Dus het dekt totaal de lading niet meer van wat wij doen." Bij Kockelkoren begint het weleens te kriebelen om een moderne naam te verzinnen, die past bij de steeds duurzamere energievoorziening. Dat blijven nog vage voornemens. “De realiteit is dat de duurzame energiesector nog jong is." Vooralsnog halen Nederlandse bedrijven en huishoudens het gros van hun energie nog uit steenkolen, aardgas en olie.

Lees ook:

Schadelijke lekkage dreigt bij alle duurzame aardwarmteprojecten in Nederland

Schone bodemenergie moet huizen aardgasvrij gaan maken. Maar voorlopig kampen boorbedrijven nog met problemen. Toezichthouder SodM grijpt in.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden