Shell liet het kelderluik open staan, heeft een rechtszaak kans van slagen?

Directeur Donald Pols van Milieudefensie en advocaat Roger Cox kondigden tijdens een persconferentie in april een klimaatzaak aan tegen Shell. Beeld ANP

Milieuorganisaties klagen samen Shell aan, maakten ze dinsdag bekend. Ze eisen dat de energiereus stopt met olie- en gasprojecten. Zeker geen kansloze zaak, zeggen deskundigen. ‘Het zou zomaar in één keer kunnen lukken.’

Alsof je een snoepwinkel dwingt om zoetigheden te weren. Niet van vandaag op morgen, maar wel gestaag, zodat er straks geen zuurtje meer te koop is. Iets gezonds verkopen, dat mag wel. Zoiets eisen zeven Nederlandse milieuorganisaties nu van Shell. De energiereus moet de winning en verkoop van olie en gas uitbannen, is hun inzet. Daardoor moet de CO2-uitstoot waarvoor Shell verantwoordelijk is per 2050 op nul gebracht worden, in lijn met het Parijse klimaatakkoord.

Shell heeft nu lak aan ‘Parijs’, vinden de ­milieuclubs. Bestaande én nieuwe olie- en gasprojecten frustreren de klimaatdoelen. Achter de schermen slijpt Milieudefensie al bijna een jaar de messen om Shell in een rechtszaak tot verandering te dwingen. Sinds dinsdag doen Greenpeace en vijf andere maatschappelijke organisaties mee (zie onder).

De zeven denken een goede kans te maken, en juristen die goed zijn ingevoerd in de materie geven hun geen ongelijk – al is het zeker geen gelopen race. Die juristen kwamen recent bijeen om vooruit te blikken op de rechtszaak. “Handen omhoog als je denkt dat wij via onze Grondwet het recht op een veilig klimaat hebben”, zei de jurist Jan van de Venis daar. In de zaal zaten vooral rechtenstudenten. Pakweg een derde stak een hand omhoog. Fout, zei Van de Venis, die is gespecialiseerd in mensenrechten. De Grondwet biedt in Nederland geen klimaatrechten. “Dit in tegenstelling tot honderd landen wereldwijd, waaronder België en Noorwegen.”

Maar er is ook nog het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, waarin rechten op veilig en gezond leven zijn vastgelegd. En die staan onder druk vanwege oplopend klimaatgevaar. Niet gek dus, zegt Van de Venis, dat duurzaamheidsorganisatie Urgenda de klimaatzaak tegen de staat ook won dankzij de mensenrechten.

Van Zwitserse oma’s tot een boer in Peru: ze stappen naar de rechter om klimaatactie te eisen. De ene keer moet een lakse overheid zich verantwoorden, de andere keer een vervuilend bedrijf, en steeds wordt een beroep gedaan op mensenrechten. “Het aantal klimaatzaken wereldwijd stijgt de laatste jaren snel”, zegt Van de Venis. “Die zaken helpen elkaar.” De aanklacht van de milieubeweging tegen Shell zit goed in elkaar, denkt hij. “Het zou zomaar in één keer kunnen lukken.”

Strategie

Toch is het afwachten of de zaak kansrijk is. Als de rechter de zaak aanneemt – geen vanzelfsprekendheid – is de vraag: mag de rechter iets beslissen over de strategie van Shell?

Dat ligt nogal ingewikkeld, zegt Daphina Misiedjan, universitair docent mensenrechten aan de Universiteit Utrecht. Zij heeft haar bedenkingen over de haalbaarheid van de Shell-rechtszaak. Een overheid tot klimaatactie dwingen, zoals in de Urgenda-zaak, is volgens haar makkelijker dan een bedrijf direct aansprakelijk stellen. Want een overheid heeft de wettelijke plicht om klimaatdoelen te halen en te zorgen dat het land daaraan voldoet. Bedrijven vallen onder het gezag van de overheden die wetten maken.

Een bedrijf als Shell tot klimaatactie manen kan alleen langs kronkelige, smalle juridische paden. Het is tenslotte de Nederlandse overheid die het Parijse Klimaatakkoord ondertekende, redeneert Misiedjan, niet Shell. Het bedrijf heeft bovendien een vergunning voor zijn olie- en gasactiviteiten, afgegeven door de overheid. “Bedrijven hebben geen verdrags­verplichtingen.”

Toch acht Misiedjan de Shell-rechtszaak niet kansloos. Het bedrijf heeft zich indirect aan klimaatdoelen te houden, zegt zij. Op basis van soft law, zoals juridische interpretaties, kan de rechter de klimaatbeweging misschien best gelijk geven.

Bewuste nalatigheid

Roger Cox, de advocaat van de klimaatbeweging die Shell aanklaagt, vertrouwt op winst. Zo ingewikkeld is de zaak ook weer niet, zegt hij, want de kern lijkt sterk op de Urgenda-zaak tegen de staat. Als iemand dat kan weten is hij het, want Cox hielp Urgenda in 2015 aan de overwinning. Daarmee dwong Urgenda de staat om in 2020 een kwart minder CO2 uit te stoten dan in 1990. Een opgave waarmee de staat tot op de dag van vandaag worstelt.

“De zaken zijn in de basis identiek”, zegt Cox. Net als de staat wil hij Shell aanklagen voor bewuste nalatigheid. De Shell-aanklagers zoeken hun heil bij het ‘kelderluikarrest’. Dat is een befaamd vonnis, waarin iemand schuldig werd verklaard aan de val van een nietsvermoedende passant, omdat hij uit gemakzucht een kelderluik open liet staan – dikke kans dat iemand erin zou vallen. Hetzelfde verwijt valt Shell te maken, zegt Cox. Het bedrijf blijft fossiele energie oppompen, ondanks kennis van ernstige klimaatrisico’s.

Ter onderbouwing gebruikt de advocaat ook interne Shell-documenten, onthuld door ‘De Correspondent’, een journalistiek platform op internet. Daaruit bleek dat Shell al decennia weet van gevaren van fossiele energie. Het bedrijf rapporteerde daarover intern in ‘vertrouwelijke’ stukken. “Daar gaan we in de dagvaarding op tamboeren”, zegt Cox. “Shell kende alle klimaatrisico’s, maar heeft niets gedaan.” Het bedrijf maakte een waarschuwende video voor publieksvoorlichting, maar lobbyde ondertussen effectief door voor fossiele belangen.

Boeman

Shell is boeman noch misdadiger, zeggen marktanalisten intussen. “Shell moet in hernieuwbare energiebronnen stappen, zegt de milieulobby”, zei Thijs Berkelder, analist bij ABN Amro recent in Trouw. “Dat is alsof ze tegen Lionel Messi zeggen: Ga tennissen, word Rafael Nadal. Moet Shell miljarden stoppen in dingen waar het geen verstand van heeft?”

Maar Shell verzuimt willens en wetens om burgers en bedrijven schone energie te bieden, werpt Laurie van der Burg van Milieudefensie tegen. “Het bedrijf bepaalt deels welke keuzes consumenten kúnnen maken.”

Ook daar ziet advocaat Cox een gelijkenis met de Urgenda-zaak. Net als bij de overheid is de rol van Shell bij CO2-uitstoot ‘gruwelijk groot’. Van alle historische CO2-uitstoot zou 2 procent de lucht in gevlogen zijn door verbranding van olie en gas van Shell. Burgers kunnen zelf duurzaamheid nastreven wat ze willen, zolang het aanbod weinig verandert, lukt massaal ‘groen’ wonen en reizen moeilijk.

Nee, Nederland of één bedrijf zal de wereld nooit duurzaam krijgen. Maar, zegt Cox strijdbaar, dat ontslaat ze niet van hun ‘morele en juridische plicht’ om hun deel van de klimaatopgave uit te voeren.

Lees ook:

Milieubeweging wil Shell dwingen te stoppen met fossiele brandstof

Zes milieuclubs sluiten zich aan bij de rechtszaak tegen Shell van Milieudefensie. Het bedrijf moet stoppen met olie.

Shell waarschuwde in jaren tachtig voor klimaatprobleem, maar kwam niet in actie

Olie- en gasbedrijf Shell wist dertig jaar geleden al dat klimaatverandering desastreuze gevolgen kan hebben. 

Klimaatzaak tegen Shell is tegelijk een publiekscampagne

Milieudefensie sleept Shell voor de rechter. Uniek aan deze zaak is dat het gaat om nog te verwachten klimaatschade, door olie- en gasprojecten. Iedereen kan mede-eiser worden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden