Samsø, het groene uithangbord van Denemarken, blinkt uit in schone energie

Windmolens op het land en in zee zorgen voor groene stroom op het Deense eiland Samsø Beeld Arjan Zoodsma

Samsø is het groene uithangbord van Denemarken. Het eiland blinkt uit in duurzame energie. Lokale pionier Søren Hermansen stuitte eerst op weerstand. Nu is hij de held van 's werelds groenste gemeente.

Boven zijn bed hangt een schilderij van windmolens. Wie Søren Hermansen kent, verbaast het niet. Hij is idolaat van groene energie. Zijn houten ecohuis is energieneutraal. Het heeft een warmtepomp in de tuin en een lading zonnepanelen op het schuine dak. Regenwater stroomt af in een breed bassin in de tuin. Het water wordt gebruikt voor het besproeien van de tuin en voor de wc.

Hermansen, geboren op Samsø, is niet alleen privé op de milieutoer. Hij kreeg het héle eiland aan de groene energie. Het Deense eiland - qua oppervlakte een kwart van Texel - is niet energieneutraal, maar zelfs energiepositief. En dat al tien jaar. Met grote windmolens op het land en in zee, bio-installaties en zonneparken heeft het eiland duurzame elektriciteit te over. Twintig jaar geleden begon Hermansen als pionier aan dit project. Hij laat een fotoboek met verkleurde kiekjes zien. Daar staat hij lachend bij de plaatsing van de eerste windmolens.

Opvallend is dat de overstap van vuile olie naar schone energie niet werd geïnspireerd door het klimaatprobleem of door groene idealen. Het ging de slechte kant op met het eiland. Bewoners trokken weg. Bedrijven, zoals de lokale slachterij, sloten hun deuren. Eilanders verloren hun baan. "We bedachten dat we met groene energie zelfvoorzienend konden worden. Dat zou de economie oppeppen."

Weerstand

Met 'we' bedoelt Hermansen zichzelf en een visionair groepje medestanders. Ook al is nu vrijwel iedereen op het eiland blij met de groene economie, Hermansen stuitte in de beginjaren op weerstand. 'Niet in mijn achtertuin', was een veelgehoord argument. Zorgen serieus nemen, dat is volgens Hermansen de sleutel. Op twee locaties ontstond weerstand tegen de windmolens in zee, pal aan de kust. Eerst klaagden bezitters van zomerhuisjes, daarna beschermers van het natuurreservaat waar bijzondere vogels rondvliegen.

Hermansen: "Pas bij de derde locatie verdween de weerstand. Iedereen voelde zich toen gehoord." Er klonk pas echt gejuich toen bewoners mede-eigenaar werden, zegt Hermansen. De turbines kwamen volledig in handen van eilanders die een aandeel wilden kopen. Ze profiteren van de winst. De burgemeester van Samsø, de Nederlander Marcel Meijer die met een Deense is getrouwd, viel met zijn neus in de boter. Met zijn ambt kreeg hij de titel van 's werelds 'groenste gemeente' cadeau.

De 3700 inwoners op Samsø wonen duurzaam. Wat opvalt bij het doorkruisen van het eiland dat uit elf losse dorpjes bestaat, is dat er nauwelijks ecohuizen staan zoals dat van Hermansen. Er staan oude woningen en boerderijen met dunne muren en ruiten. Er liggen plannen voor isolatie. Toch draaien alle huizen nu al energieneutraal. Een deel van de huizen draait op elektrische warmtepompen. Die zuigen energie uit de buitenlucht of bodem, waarbij de pomp de temperatuur van het ketelwater opkrikt met wind- en zonnestroom. Soms zie je op Samsø woningen met een eigen mini-turbine op het dak, of een rijtje zonnepanelen op het erf.

Onzichtbaar

De rest van het geheim zit onder de grond, onzichtbaar weggestopt. Daar liggen geen gaspijpen, maar warmteleidingen met duurzame warmte erin. Denemarken blinkt uit in deze zogenaamde 'warmtenetten', mede dankzij het pionierswerk op Samsø. Midden op het eiland staat een park met zonnepanelen. Het zijn geen gewone, maar thermische zonnecellen. Dat wil zeggen: ze maken geen elektriciteit voor het stopcontact, maar energie voor het warmtenet.

De overige warmte komt uit drie grote schuren van lokale boeren die graan verbouwen. Ze verkopen er strobalen die normaal als restproduct gelden. In grote ovens gaat de vlam erin. De warmte die vrijkomt, verdwijnt in het warmtenet voor de huizen. "Stro verbranden voor energie is eigenlijk al een achterhaalde techniek", zegt Hermansen. Het geeft de lokale boeren extra inkomsten, maar je kunt met stro volgens hem ook zinvollere dingen doen. Zeker nu energie voor het warmtenet helemaal van de zonnepanelen en windturbines kan gaan komen.

Uit het stro valt met nieuwe technieken biogas te winnen, een groene brandstof voor transport. Dat is het nieuwe streven op Samsø. Schone brandstof, gemaakt van stro is zeer welkom op het eiland. Want de Deense gemeenschap woont wel energieneutraal, maar het vervoer is nog niet schoon. De plaatselijke bus, auto's, tractoren en scooters rijden nog op fossiele brandstof. Ook de veerpont naar Jutland is nog niet schoon. Voertuigen die rijden op biogas en elektriciteit moeten dit veranderen. Naast het sportveld van het eiland staat al een gigantische overkapping met zonnepanelen. Tientallen elektrische auto's kunnen daaronder parkeren en zonnestroom tappen voor hun accu.

Tussen alle glooiende, gele graanvelden staat de Energiakademi, een informatiecentrum en bolwerk van groene uitvindingen. Jaarlijks trekt het centrum vijfduizend bezoekers van over de hele wereld. Dat zijn meer mensen dan er op het eiland wonen. In 2015 bezochten ook Willem-Alexander en Máxima de academie.

Twee bezoekers die inspiratie komen opdoen, lopen binnen. "Sorry hoor, we komen uit de VS", zeggen ze verontschuldigend, indirect verwijzend naar hun klimaatsceptische president Trump.

Hermansen trekt zelf ook de wereld over om anderen te adviseren. Ja, al dit komen en gaan levert een hoop (vlieg)verkeer op en CO2-uitstoot. Maar de klimaatwinst die de bezoeken opbrengen zijn het waard, zegt hij.

Ook uit Groningen en Noord-Holland kijken experts mee op Samsø. Net als in de rest van de wereld stoeit men daar met dezelfde vragen als die Hermansen in de jaren negentig had, zegt hij. De Nederlandse Waddeneilanden sturen ook verkenners. De Wadden willen energieneutraal worden, maar ze halen hun doelen voor 2020 nog lang niet, zegt Hermansen. Texel en Ameland timmeren aardig aan de weg, maar het wil de eilanden nog niet lukken om windmolens te bouwen.

Niet te complex

Het jaarlijkse duurzaamheidsfestival Springtij op Terschelling wil de lessen van Samsø verspreiden om in Nederland toe te passen. "Betrek mensen en maak het niet te complex", adviseert Hermansen. Het is geen doen om iedereen dolenthousiast te krijgen over het Parijs-akkoord of de ingewikkelde Duurzame Ontwikkelingsdoelen van de Verenigde Naties. "Maar vraag je of ze een fijne, duurzame straat willen, dan willen mensen meedoen."

Dwarsliggers houd je altijd wel, zegt Hermansen, maar zelfs die gaan soms overstag. Bij de aanleg van het warmtenet deed Samsø daar ervaring mee op. Zo'n netwerk is alleen succesvol als een hele straat erop wordt aangesloten. Bewoners op het eiland kregen het aanbod om voor een habbekrats mee te doen. Dan moesten ze wel een contract tekenen voor tien jaar. Daarmee wist de plaatselijke aannemer zeker dat de investering terugverdiend zou worden. Wie níet meedeed, en later toch wilde aansluiten, zou een hoge rekening krijgen. "Er waren veel twijfelaars", zegt Hermansen. "Maar toen de graafmachines de weg openden voor de aanleg van het warmtenet, stond de telefoon roodgloeiend." Allemaal mensen die nog vlug wilden tekenen.

van energieneutraal naar circulair

Het kan altijd beter, zelfs op Samsø. Behalve energieneutraal wil het groene eiland nu ook circulair worden: een plek met een gezonde lokale kringloop. Het is aan Samsø's gemeenteambtenaar Knud Tybirk om daar een begin mee te maken. "We willen de bodem verbeteren, zodat die meer CO2 vasthoudt", zegt hij.

Samsø heeft met de vele graanvelden een monocultuur. Op een klein deel van het eiland groeien aardappelen, groente en fruit. Vee is er door het sluiten van het slachthuis nauwelijks. De mest voor de akkers en graanvelden is kunstmest. Dat is slecht voor de biodiversiteit, zegt Tybirk. "Natuurlijke bestrijdingsmiddelen en gevarieerder gewas kunnen helpen." Samsø heeft weinig bos en wil daarom meer bomen aanplanten. Opvallend zijn de kerstbomen die op enkele grote plantages op het eiland groeien. Die zijn voor de export, vooral voor Rusland. Tybrik en de lokale kwekers moeten bedenken of die activiteit nog past bij een circulair eiland.

Lees ook:

Wie krijgt straks de rekening van het Klimaatakkoord?

De analyse van het Klimaatakkoord. Wat kosten alle milieuplannen? En wie betaalt? Het komende half jaar gaat het getouwtrek hierover door.

Ecologisch zonnepark is geen geldmachine, maar draagt wel zorg voor de natuur

Het eerste ecologisch zonnepark ligt in Drenthe. Tussen de panelen ligt hier open ruimte, de grond is ingezaaid met insectenkruiden. Een geldmachine is het niet, maar dit zonnepark levert behalve groene stroom ook biodiversiteit op. "Je moet de grond niet dichtmetselen met panelen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden