InterviewVogelgids

's lands bekendste vogelaar: ‘Hoe meer mensen weten over vogels en natuur, des te belangrijker vinden ze het’

Vogelaar Nico de Haan (73) schreef het vogelboek: ‘De gewiekste vogelgids: Slim en eenvoudig vogels herkennen voor iedereen’. Beeld Bram Petraeus
Vogelaar Nico de Haan (73) schreef het vogelboek: ‘De gewiekste vogelgids: Slim en eenvoudig vogels herkennen voor iedereen’.Beeld Bram Petraeus

Nico de Haan is al 65 jaar vogelaar. Zijn enorme vogelkennis resulteerde in een nieuwe methode om vogels te herkennen. In een gids uiteraard, want een smartphone met app vindt hij niks.

“We halen de vogelkijkhut waarschijnlijk net voor de volgende stortbui”, zegt Nico de Haan, ’s lands bekendste vogelaar. We zijn in het Oostvaardersveld in Flevoland en wandelen naar vogelhut De Krakeend, om De Haans nieuwe vogelgids uit te proberen. In die gids zijn de vogels geordend op kleur, gedrag, vorm en leefgebied.

De loopafstand is klein, maar we nemen de tijd want er is van alles te zien. Een grote zwerm putters en groenlingen kruist ons pad. “Hoe zien we zo snel dat dat putters zijn?” vraagt De Haan. “Aan de gele vleugelstrepen.” “Precies. En met wat mazzel zie je ook nog wat roods.” Even spieken in zijn Gewiekste Vogelgids en ja hoor: bij de ‘Vogels met opvallende gele onderdelen’ staat de putter. En bij rode onderdelen? Waarachtig, daar staat-ie ook.

“Tijdens vogelexcursies vragen mensen me vaak wat een goede vogelgids is. De ANWB-gids is de beste, maar daar staan zoveel soorten in. Een beginner heeft niets aan al die zangertjes uit de Oeral. Daarbij houdt dat boek zoals alle vogelgidsen de indeling aan in vogelfamilies. Maar een beginner die een raaf wil determineren, zoekt niet bij de zangvogels. Die heeft meer aan een paragraaf ‘zwarte vogels’.

Vanuit de hut zien we slobeenden oplichten in de felle zon, vlak voordat die achter een duistere wolkenmassa verdwijnt. Weldra onttrekt een wit gordijn van hagel de slobeenden aan het zicht. De Haan tovert koffie met cake tevoorschijn. Mooie kans om de slobeend op papier op te zoeken. Die staat dankzij zijn roodbruine flanken bij ‘Vogels met opvallende rode en roodbruine onderdelen’, en is via de Zoekwijzervorm tevens te vinden bij: ‘Het is een eend’. “Bijna iedereen weet wel wat een eend, een gans, een duif of een uil is”, zegt De Haan, “zeker wie het leuk vindt om vogels te determineren. Maar als je het niet weet, kun je zoeken op bijvoorbeeld het gedrag: ‘Vogels die met hun staart trillen’. Of via de kleur of omgeving.”

Dit is een gans

Zo staan alle driehonderd soorten er minstens twee keer in. Het boek telt dan ook 450 bladzijden, maar is toch handzaam genoeg voor de bredere jaszak. De aalscholvers die tegenover de vogelhut aan het nestelen zijn, moesten eens weten dat ze maar liefst zeven keer De Haans boek haalden: zwarte vogels, vogels die onderduiken, vogels met een bijzondere snavel, vogels van ondiep en open water, stadsvogels, zeevogels en zelfs bij ‘Dit is een gans’. Als een V-formatie aalscholvers komt aanvliegen, lijken het net ganzen. “De oplossing is het vlieggedrag”, schrijft De Haan erbij. “Aalscholvers zweven af en toe even tussendoor en ganzen blijven constant met hun vleugels slaan.”

Enkele pagina's uit het vogelboek ‘De gewiekste vogelgids’, van vogelkenner Nico de Haan. Beeld Bram Petraeus
Enkele pagina's uit het vogelboek ‘De gewiekste vogelgids’, van vogelkenner Nico de Haan.Beeld Bram Petraeus

De vele uitstekende illustraties in het boek zijn van vogeltekenaar Elwin van der Kolk, die in opdracht van de Vogelbescherming toch al alle Nederlandse vogels aan het tekenen was. Op verzoek van De Haan voegde hij daar wat platen aan toe, van vliegbeelden bijvoorbeeld. “Sommige vogels zie je immers vooral vliegend”, zegt De Haan.

Tussen de stortbuien door betreden soms voorbijgangers de hut. De Haan maakt met iedereen een praatje en prijst en passant op charmante wijze zijn nieuwe boek aan. Op een affiche aan de wand van de kijkhut prijkt zijn portret. De Haan werd bekend als het gezicht van Vogelbescherming Nederland, waar hij dertig jaar voor werkte en nog steeds ambassadeur van is.

Draagvlak voor natuurbescherming

Nog bekender werd hij van televisieseries over vogels kijken, waarvan Baardmannetjes (met Hans Dorrestijn) de laatste was. Sinds 2004 heeft hij een eigen bedrijf, waarmee hij die tv-programma’s maakt, en vogelcursussen en -excursies organiseert. “Al mijn werk staat in het teken van het vergroten van draagvlak voor natuurbescherming”, vertelt hij. “Hoe meer mensen weten over vogels en andere natuur, des te belangrijker vinden ze het. Mijn nieuwe boek geeft daar hopelijk een boost aan.”

De Haan (73) is zijn hele leven al vogelaar, “op de eerste acht jaar na”. Als jonge vogelaar zette hij dode vogels op. “Ik gebruikte arsenicum”, herinnert hij zich. “Als ik een drupje had binnengekregen, zou ik zijn doodgegaan. Mijn moeder wist er niets van.”

Zijn vader was dominee in Zalk, waar de omgeving wemelde van de kemphanen en grutto’s. “’s Zomers sliep ik in bij het gerasp van kwartelkoningen. Ach, heel Nederland was toen nog een enorm natuurgebied. Dat is nu wel anders.”

De Haan heeft goede hoop dat het tij keert, nu de veestapel gehalveerd moet worden om het land te redden van stikstof en drijfmest. “Zoals de boeren in de jaren zeventig naar grootschaligheid en mechanisering werden gestuurd, moet de sector nu naar natuurlandbouw worden geleid. Tijdens de lockdowns werd bovendien duidelijk hoeveel behoefte er is aan natuur. Er moet echt veel meer natuur komen.”

Vrijheid

Terwijl De Haan vertelt, houden we de omgeving in de gaten. Er zijn veel soorten eenden: behalve de slobeenden zien we wilde eenden, krakeenden, pijlstaarten, kuifeenden, wintertalingen, bergeenden; allemaal in een oogwenk in de gids te vinden. “Pijlstaarten zijn vogels om verliefd op te worden, zo mooi”, vindt De Haan. “Ze staan bij de eenden, en uiteraard bij vogels met lange staart.”

De auteur weet soms zelf niet meer uit zijn hoofd in welke categorie hij een vogel had gezet, maar er zijn zoveel zoeksleutels dat je nooit lang hoeft te bladeren. “Het is trouwens altijd leuk om van een vogelsoort die je op naam hebt gebracht meer informatie te zoeken. Een goede vogelaar heeft meerdere boeken. Een app? Mwah, ik vind telefoons maar afleidend. Je ziet geheid een berichtje en dan zit je weer in dat beeldscherm. Terwijl: vogels kijken betekent vrijheid.”

De Haan vertelt dat hij op een leeftijd is dat hij ‘morgen kan omvallen’. “Ik wil mijn kennis over vogelherkenning nalaten, en dat is met dit boek gebeurd.” Is dit dan het laatste van zijn vijftien vogelboeken? “Nou”, zegt hij bij het verlaten van de hut, “ik wil nog wel een boek over vogelgeluiden maken. Dan is een bijbehorende app trouwens onvermijdelijk, vrees ik.” De zon breekt door en vanuit een wilgenbosje begint een onzichtbaar blauwborstje te zingen, net terug uit Afrika.

De gewiekste vogelgids, Kosmos Uitgevers, €25,-

Lees ook:

Natuur mag en kan beter beschermd worden

De regering bezuinigt onevenredig veel op natuur. Het primaat ligt weer bij de landbouw. De natuur en de burger zijn de dupe.

Over vogels kun je gerust een boek van zes kilo schrijven

De Vogelbescherming Nederland liet op een rijtje zetten welke vogels op zijn minst in een bepaald gebied voor zouden moeten komen. Dat leverde zes kilo boek op.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden