Milieuvervuiling

Russisch metaalconcern Nornikel: veroorzaker ecologische ramp en grootvervuiler van het arctisch gebied

De Russische stad Norilsk, thuis aan metaalconcern Nornikel.Beeld Kirill Kukhmar

Twee miljoen ton giftige gassen stoot het Russische metaalconcern Nornikel in Siberië volgens Greenpeace jaarlijks uit. Een gigantische ecologische ramp eerder dit jaar dwingt het bedrijf nu tot ingrijpen.

Op de spaarzame beelden die er van de Russische stad Norilsk bestaan, duiken ze overal op: hoge schoorstenen die dikke rookpluimen de lucht in spuwen. Achter de fabrieken die als een industriële erehaag rondom de stad in het hoge noorden van Siberië staan, strekt zich een haveloos en bevroren landschap uit met daaronder de talloze metaalmijnen die dit gedeelte van het arctisch gebied rijk is.

Het centrum van Norilsk doet het op foto’s juist bijzonder goed. Zeker voor een stad die in de hoogtijdagen van de Sovjet-Unie werd gebouwd. In plaats van monotone flattenblokken staan er kleurrijke, classicistische gebouwen die ergens doen denken aan de architectuur in Sint-Petersburg. Buiten het centrum geldt weer het adagium van de Sovjet-Unie bouwstijl. Groot, grijs, grauw en grimmig.

Voor de ruim 170.000 inwoners is het leven in de op één na grootste stad in de noordpoolcirkel bar en boos. Acht maanden per jaar ligt er een dik pak sneeuw, in de winter schiet de temperatuur er regelmatig meer dan veertig graden onder nul en tussen eind november en half januari laat de zon zich met een beetje geluk één uur per dag zien. Tel daarbij op een snijdende arctische wind en vrijwel geen begroeiing, en het harde leven van de bewoners is compleet.

Beproeving

Maar buiten het bittere klimaat zijn het vooral de door de mens veroorzaakte omstandigheden die het dagelijks leven in Norilsk tot een beproeving maken. De stad geldt namelijk als een van de meest vervuilde plekken op aarde, zo bleek uit recent onderzoek van Greenpeace naar de luchtkwaliteit, op basis van satellietmetingen van de Amerikaanse ruimteorganisatie Nasa.

De levensverwachting in Norilsk ligt dan ook gemiddeld tien jaar lager dan in de rest van Rusland. En die is toch al relatief laag: voor mannen 65,6 jaar, voor vrouwen 77,3 jaar. Met name de zware industrie is daar schuldig aan. De grond rondom Norilsk herbergt namelijk een bijna onuitputtelijke voorraad metalen, zoals koper, nikkel, kobalt, palladium en platina die aan de rand van de stad worden verwerkt.

Bij die verwerking komen grote hoeveelheden toxische stoffen vrij. De Russische fotograaf Joeri Kozyrev die de stad meermalen bezocht, beschreef de lucht die in de straten van Norilsk hangt als een scherpe, penetrante geur die een zwavelachtige, brandende smaak in de keel achterlaat. Wie wel eens een lucifer afstrijkt, herkent de geur direct. Het gaat om zwaveldioxide. Een kleurloos gas dat vrijkomt bij de verwerking van diverse metalen, in hoge doses giftig is en onder meer verstikking en vochtophoping in de longen kan veroorzaken.

AANPASSING SITE_20-10-22-zwaveldioxidevervuiling NorilskBeeld Louman & Friso

Bron van alle uitstoot

De grote bron van die giftige dampen is het bedrijf Norilsk Nickel, ook wel bekend als Nornikel, dat de mijnen in de buurt van Norilsk beheert en de delfstoffen in zijn fabrieken rondom de stad bewerkt. Nornikel is met recht een instituut. Opgericht in 1993 heeft het bedrijf vandaag de dag bijna 75.000 werknemers in dienst en verkoopt het zijn producten aan 37 landen wereldwijd.

Vorig jaar zette Nornikel ruim 13,5 miljard dollar om, waaraan het bijna zes miljard winst overhield. Daarnaast heeft het bedrijf een eigen arctische vloot en is het eigenaar van de stad Norilsk zelf. De grote man achter Nornikel is de Russische oligarch Vladimir Potanin die grootaandeelhouder en bestuursvoorzitter is en, niet geheel toevallig, een graag geziene gast van president Poetin.

Een kleine eeuw geleden was de situatie geheel anders. Onder het regime van Jozef Stalin lag er op de huidige plek van de stad Norilsk een werkkamp dat onderdeel vormde van de beruchte goelag, een netwerk van strafkampen dat onder de Sovjetleider werd opgetuigd en waarin honderdduizenden mensen de dood vonden, ook in Norilsk. Eind jaren dertig trokken zeker 400.000 gevangen in vier jaar tijd een industrieel Sovjetwonder uit de klei om het vaderland van genoeg metalen te voorzien in tijden van oorlog. Naar schatting kwam zeker een kwart van hen daarbij om het leven.

In de jaren daarna groeide Norilsk langzaam maar zeker uit tot een van de belangrijkste industriële steden van de Sovjet-Unie. Een ‘monostad’ waar één industrie of zelfs één fabriek de gehele werkgelegenheid dicteert. Vandaag de dag is Norilsk nog altijd zo’n monostad. Andere bedrijven hebben er niets te zoeken. De afgelegen locatie is enkel per vliegtuig of boot te bereiken en de leefomstandigheden zijn er allesbehalve uitnodigend. Sterker nog, Norilsk is een gesloten stad. Wie toegang wil, moet toestemming krijgen van de eigenaar van de stad: Nornikel. En dat is vrijwel onmogelijk.

Vervuiling door ongelukken

Daar is een reden voor. Sinds de val van de Sovjet-Unie wordt namelijk steeds duidelijker hoe slecht het ervoor staat met de vervuiling in het gebied en de stad in het bijzonder. Russische journalisten die tijdens de kortstondige opening van Norilsk in de jaren negentig een kijkje mochten nemen, verklaarden dat er geen hand voor ogen te zien was en dat ademen ronduit moeilijk ging.

Niet zo gek ook. Ruim 98 procent van de totale emissies van Nornikel bestaat uit zwaveldioxide. Door de gebrekkige registratie van Nornikel zelf is bovendien onduidelijk hoeveel van het kleurloze gas wordt opgevangen. Een lokale milieuorganisatie beweerde vorige maand in het Russische VTimes dat minstens tachtig procent van het zwaveldioxide uit de Nornikel-fabrieken in de atmosfeer eindigt.

Een van de smelterijen van Nornikel in de Russische stad Norlisk, in het uiterste noorden van Siberië. Beeld AP.Beeld AP

Ook bij Greenpeace komt Nornikel er niet goed vanaf. Op basis van gegevens uit 2018 berekende de milieuorganisatie dat Nornikel jaarlijks twee miljoen ton zwaveldioxide uitstoot. Dat komt neer op meer dan de helft van de jaarlijkse totale uitstoot van zwaveldioxide in heel Rusland, en twee keer zoveel als de jaarlijkse uitstoot van het gas in de VS. Daarmee is Nornikel de grootste vervuiler van het hele arctisch gebied.

Daarbij is nog niet de vervuiling veroorzaakt door ongelukken inbegrepen. Zoals bijvoorbeeld een diesellek dat zich in mei dit jaar voordeed in de buurt van Norilsk. Bij die ramp lekte 21.000 ton diesel vanuit een tank van de Norilsk-Taimyr Energy Company, een dochterbedrijf van Nornikel, en vernietigde al het leven in een naburige rivier.

Elektrische auto’s

Bovendien geeft de reguliere gang van zaken al genoeg reden tot zorg. Volgens voorspellingen van het consultancybureau McKinsey & Co zal de vraag naar hoogwaardige nikkel die Nornikel produceert de komende jaren alleen maar verder oplopen van 2,2 miljoen ton naar grofweg 4 miljoen ton per jaar. Voornamelijk vanwege de productie van elektrische auto’s.

Desalniettemin komt Nornikel na grote druk van milieuorganisaties de laatste jaren langzaam in beweging. Zo investeerde het bedrijf in 2019 vijfhonderd miljoen dollar in de bescherming van het milieu. Voor de periode 2018-2022 zette het zelfs een bedrag van 2,5 miljard dollar apart bestemd voor klimaatdoeleinden. Daarnaast moet het bedrijf per 2023 voldoen aan nieuwe regelgeving van de Russische overheid die dicteert dat het 75 procent minder mag uitstoten dan het nu doet, op straffe van boetes die tot wel honderd keer hoger zijn dan nu.

En behalve de externe druk zal Nornikel ook uit zakelijke overwegingen iets willen doen aan het belabberde groene imago dat het met zich meedraagt. Buitenlandse investeerders kijken immers steeds meer naar de klimatologische voetafdruk van bedrijven voordat ze hun geld beschikbaar stellen.

Toch zal het nog even duren voordat Nornikel zijn imago groen heeft gekleurd en zijn zaakjes op orde heeft. Of zoals een vertegenwoordiger van het bedrijf het twee jaar terug ietwat onhandig formuleerde tegenover The Financial Times: ‘Als een dik persoon besluit gezond te worden en naar de sportschool te gaan, wordt die niet in één dag dun. Dat heeft tijd nodig.”

Lees ook:

Siberië smelt: de scholen zakken weg

Het is heet in Siberië. Zo heet dat de permafrost, de eeuwig bevroren ondergrond in het gebied, sneller en dieper smelt dan ooit tevoren. En dat heeft desastreuze gevolgen. “Dit probleem kan niet regionaal of lokaal worden opgelost. Dit vraagt om een wereldwijde aanpak.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden