Een zonnepark in de Chinese provincie Fujian. China ziet verduurzaming als een strategisch doel.

Analyse Energiepolitiek

Rond 2050 gaan oorlogen niet meer om olie, maar om zon en wind

Een zonnepark in de Chinese provincie Fujian. China ziet verduurzaming als een strategisch doel. Beeld AP

Spanning in de Straat van Hormuz, het zou een avontuur van Kuifje kunnen zijn. Maar het is de actualiteit, met olietankers die op mysterieuze wijze beschadigd raken, een Amerikaanse drone die wordt neergehaald door Iran, schepen van datzelfde land die de confrontatie aangaan met een Brits fregat en nervositeit op de oliemarkten.

Want alles draait om olie en gas in de nauwe doorgang van de Golf naar de Indische Oceaan. Ongeveer een vijfde van de wereldproductie van de fossiele brandstof moet hier doorheen. Dat brengt een enorm geopolitiek belang met zich mee. De Amerikaanse president Donald Trump heeft andere landen opgeroepen marineschepen te sturen om hun eigen tankers te beschermen.

Klimaatakkoord van Parijs

Maar wacht even, hoe belangrijk zijn olie en gas nog? In de afgelopen decennia draaiden veel conflicten om de toegang tot die brandstoffen, denk aan de Irak-oorlog. Maar inmiddels hebben veel landen zich verbonden aan het Klimaatakkoord van Parijs en zetten ze vol in op zon, wind en andere vormen van duurzame energie. Die kan bijna overal worden opgewekt, dus wat doen die olietankers er dan nog toe?

Het korte antwoord is: voorlopig nog heel veel. Door de groei van de wereldbevolking en van de economie blijft de vraag naar fossiele brandstoffen groot en daarmee ook het belang van de ‘petrostaten’, zoals Saudi-Arabië en Iran, maar ook Rusland, worden genoemd. Zij leveren een groot deel van de olie en het gas dat de wereld nog steeds nodig heeft.

Het lange antwoord: op termijn zijn er grote veranderingen op komst, waarbij deze landen hun machtspositie grotendeels kwijtraken. De opkomst van duurzame energie zal nieuwe wereldspelers opleveren, met als duidelijke voorloper China. Maar deze verandering kan tientallen jaren duren, de meeste experts verwachten dat pas rond 2050 de rol van olie en gas in de energiebehoefte echt gaat afnemen.

“Duurzame energie is voorlopig vooral aanvullend”, zegt Jan Frederik Braun, energie-expert bij het Den Haag Centrum voor Strategische Studies (HCSS). “Zon en wind vervangen olie en gas nog niet, ze nemen een deel van de toenemende vraag voor hun rekening.” In de tussenliggende jaren zitten we in een overgangsfase, die nieuwe spanningen met zich mee kan brengen. Sommige landen raken hun gevestigde belangen kwijt en zullen wellicht tegenstribbelen, andere kunnen door hun inzet op duurzame energie juist hun invloed in de wereld vergroten.”

Groene wereldvrede is 'wel heel utopisch’ gedacht

Het lijkt zo’n mooi idee: als in de toekomst ieder land zijn eigen stroom opwekt, met behulp van zon, wind of andere duurzame bronnen, zijn conflicten zoals die in de Straat van Hormuz niet meer nodig. Maar helaas, dat is ‘veel te idealistisch gedacht’, zegt Braun. Zijn collega Louise van Schaik, duurzaamheidsexpert bij Clingendael, noemt dit beeld van een groene wereldvrede ‘wel heel utopisch’.

Ten eerste kosten de veranderingen, die wel degelijk op komst zijn, veel tijd. “Die transitie is als een supertanker, die gaat langzaam maar is ook niet terug te sturen als die eenmaal op gang is”, zegt Van Schaik. Zij vreest dat er juist in de overgangsfase landen kunnen zijn die wild om zich heen gaan slaan. “Landen die hun positie verliezen en geen goed plan hebben, zoals Rusland, Kazachstan en Venezuela. Dat zijn eigenlijk een soort dinosaurussen.” Die landen profiteren nu nog van de vraag naar olie en gas maar hebben geen strategie voor de periode daarna.

“Op de lange termijn, rond 2050, gaan we naar een nieuwe strategische realiteit”, zegt Braun. “Daarin zijn we steeds minder afhankelijk van landen die olie en gas produceren en wordt het geopolitieke speelveld steeds meer bepaald door het vermogen van landen om te innoveren en duurzaam te produceren.” Welke landen daarvan kunnen profiteren is niet met zekerheid te zeggen.

China supermacht

Duidelijk is wel dat één land nu veruit de beste uitgangspositie heeft: China. Dat heeft de meeste patenten op het gebied van duurzame energie en is de grootste in windmolens en zonnepalen, zegt Braun. “China is met afstand de nummer een. Het is de supermacht in duurzame energie.”

Peking ziet de waarde in van de omslag naar duurzame energie. “Niet om de wereld te redden, maar als strategisch exportproduct.” Naast laadpalen en zonnecellen gaat het om elektriciteitsnetwerken en nutsbedrijven. China werkt aan een wereldwijd elektriciteitsnetwerk, zegt Braun, vergelijkbaar met het internet. Dat zou de Chinese positie op de energiemarkt nog dominanter maken.

“China doet gigantische investeringen in verduurzaming”, zegt Braun. “Ze zien dat heel duidelijk als een strategisch doel, met hun kennis, innovatie en know how willen ze concurreren met de fossiele sector.” Zo wordt China volgens Braun leidend in de omschakeling naar duurzame energie. “Ze zijn met afstand de grootste in zon en wind en ook wereldleider in de hele industrie eromheen. De capaciteit die ze nu al hebben geïnstalleerd is bijna drie keer zo groot als die van de nummer twee, de Verenigde Staten.”

Ook volgens Van Schaik is China ‘voorloper in de transitie’ naar duurzame energie. “Dat is te danken een strategische beslissing in Peking. Die is ingegeven door de vervuiling in de steden en de dorst naar energie, maar ook door geopolitieke belangen.” De vraag naar energie maakt het beschermen van de aanvoerroutes noodzakelijk. Zo legt China een marinehaven aan in Djibouti, in Oost-Afrika, van waaruit het internationale vaarwegen kan verdedigen. Dus ook tankers vanuit de Golf, want in de overgangsfase heeft China nog altijd een grote behoefte aan olie en gas.

Prijs aan de pomp

Het beheersen van de vaarwegen was heel lang vooral een taak van de Amerikanen. Die importeren tegenwoordig weinig fossiele brandstoffen, omdat ze zelf genoeg produceren. Waarom maken ze zich dan nog steeds druk om de aanvoer van olie uit de Golf? De reden daarvoor is de olieprijs, die op de wereldmarkt wordt bepaald. “De prijs aan de benzinepomp moet niet te hoog worden, anders worden de kiezers ontevreden”, zegt Braun. En omdat de fossiele brandstoffen nog jaren belangrijk blijven, kan een wereldmacht als de VS zich niet terugtrekken.

Ondertussen gaat veruit het grootste deel van de olie uit de Golf naar het Verre Oosten, vooral naar China en Japan. De Chinese economie blijft groeien en duurzame economie kan de komende tijd nog lang niet in de vraag voorzien. Japan heeft zelf heel weinig grondstoffen en is wat trager met de omslag naar duurzame energie. Toch geven beide landen geen gehoor aan de oproep van Trump om marineschepen te sturen.

Groot-Brittannië heeft al marineschepen in de buurt van de Golf en Nederland overweegt een fregat te sturen. Zij zien het belang in van een ongehinderde aanvoer van olie en gas – Europa importeert ook nog uit die regio – en ze willen de grote Amerikaanse bondgenoot te vriend houden. Die heeft ondertussen sancties opgelegd aan Iran, vanwege het atoomprogramma waaraan Teheran volgens de Amerikanen gewoon verder werkt.

Die Amerikaanse sancties tegen Iran hebben de grootste uitwerking in Europa, zegt Braun. “Want nu kunnen we geen gas meer importeren uit Iran. We halen heel veel gas uit Rusland, maar niet alles.” En Europa heeft veel gas nodig. Nederland wil er dan wel vanaf volgens de plannen van het kabinet, in andere landen is gas juist in opkomst.

Zo willen de Duitsers stoppen met kernenergie en met bruinkool, en niet alle huizen kunnen verwarmd worden met zon en wind. Gas is voor veel landen dus een redelijk alternatief, dat straks ook door een nieuwe pijplijn vanuit Rusland naar Duitsland en Nederland stroomt.

Subsidies voor fossiele brandstoffen

De Europese plannen om in 2030 klimaatneutraal te zijn, zijn bovendien getorpedeerd door landen als Polen, Tsjechië en Hongarije. Nederland heeft nu al moeite om alle doelstellingen te halen. Zon en wind worden weliswaar steeds goedkoper, maar veel landen subsidiëren fossiele brandstoffen nog altijd. Het stoppen met die subsidies is lastig, de protesten van de gele hesjes in Frankrijk laten volgens Braun zien dat het voor overheden riskant is om fossiele brandstoffen duurder te maken.

Voor veel Afrikaanse landen lijkt de energie-omslag een kans te bieden. Ze kunnen direct de sprong maken van een situatie waarin weinig energie wordt gebruikt naar duurzame productie, en zo de fossiele fase overslaan. “Dat gebeurt ook al, met zon, wind en opslag van energie”, zegt Braun. “Het grootste zonnepark ter wereld staat in Marokko, bij Ouarzazate aan de rand van de Sahara.”

Van Schaik heeft twijfels over de sprong die Afrika kan maken. “Sommige mensen vergelijken die met de stap naar mobiele telefoons, die ze daar heel snel gemaakt hebben. Maar ik vraag me af hoe soepel de overgang naar duurzame energie daar gaat. Ik heb zelf onderzoek gedaan in Kenia. Daar kwamen er wel veel zonnepanelen bij maar dan kon het netwerk dat niet aan en ging de prijs voor de gebruikers juist omhoog.”

Wie zijn de verliezers?

Het kan nog decennia duren, maar uiteindelijk komt die omslag naar duurzame energie er wel, volgens Braun. En die verandering zal ook verliezers opleveren, met name de landen die niet in staat zijn om snel te innoveren. Landen als Saudi-Arabië en Rusland, maar ook Indonesië en Zuid-Afrika. “Rusland heeft het nakijken, ook al hebben ze daar in feite een gigantische potentie voor biomassa.” Van Schaik: “De Russen steken hun kop in het zand.”

De ‘petrostaten’ zijn voor hun inkomsten afhankelijk van de export van olie en gas, zegt Van Schaik. “Als die wegvalt, krijg je geopolitieke spanningen. Sommige experts zeggen dat de conflicten tussen Saudi-Arabië en Iran of de problemen in Venezuela daar nu al mee te maken hebben.” Saudi-Arabië en Iran zijn traditioneel rivalen en met grote veranderingen op komst gaat de concurrentie toenemen. “Ze weten allebei niet zeker of ze over twintig of dertig jaar nog geld kunnen verdienen zoals ze dat nu doen.”

Een bijkomend probleem is dat landen in het Midden-Oosten nog veel goedkope olie en gas in de bodem hebben zitten en dat stimuleert hen nu om snel te produceren, voordat de vraag in de wereld vermindert. Ook energiebedrijven als Exxon zetten vol in op het produceren van zoveel mogelijk goedkope olie en gas, zegt Braun. “Dat is natuurlijk rampzalig voor het milieu, zo branden we in een nog sneller tempo de planeet op.” Hij ziet nog ‘te weinig’ beleid om daar verandering in te brengen.

Van Schaik roept op tot meer Europese samenwerking, als het gaat om klimaatmaatregelen maar ook in een strategische aanpak van de veranderingen op de energiemarkt. “China wil dominant worden, daar moeten we in Europa niet naïef over zijn.”

Lees ook:

Het Koude Oorlog-denken is weer helemaal terug, en Europa kijkt verdeeld toe

Na de Koude Oorlog leek het denken in invloedssferen voorbij. Maar China, Rusland en de Verenigde Staten eisen inmiddels weer eigen machtszones op. Europa kijkt verdeeld toe.

Nederland bezorgd over situatie rond ingenomen tanker bij Iran

De Nederlandse regering is ‘ernstig bezorgd’ over de inbeslagname van een Britse tanker door Iran. Dat heeft het ministerie van buitenlandse zaken zaterdag laten weten: ‘Nederland is solidair met de Britten.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden