Roger Cox: Juridisch brein met een grenzeloze missie

Advocaat Roger Cox Beeld anp
Advocaat Roger CoxBeeld anp

Als een komeet is advocaat Roger Cox omhooggeschoten in de Duurzame 100. Hij wist de rechtbank zover te krijgen het Nederlandse klimaatbeleid als laks te bestempelen.

ESTHER BIJLO

Een Nederlands exportproduct is het geworden, de verrassende uitspraak van de rechtbank in 'de klimaatzaak' begin deze zomer. De Nederlandse Staat moet meer doen om de uitstoot van CO2 omlaag te brengen, oordeelden de rechters. Het is de zorgplicht van de overheid om burgers tegen de gevolgen van klimaatverandering te beschermen.

De jury is onder de indruk van het succes van advocaat Roger Cox, het juridische brein achter de door duurzaamheidsorganisatie Urgenda aangespannen zaak. Van plek 100 vorig jaar stijgt hij nu naar plek 2. Hij staat zelf op nummer 1 als het gaat om het criterium 'daadkracht'.

Bij Cox stromen sindsdien de uitnodigingen binnen. Hij staat, als het gesprek plaatsvindt, op het punt naar Canada af te reizen, om meteen daarna naar Engeland te gaan. Cox blijft er rustig onder, in het kantoor van Paulussen Advocaten in Maastricht - geen glimmende hoogbouw of monumentaal pand, een bedrijfsgebouw zonder opsmuk. Wel gedecideerd: met juridische precisie vliegen de percentages en tijdspaden omtrent de opwarming van de aarde over tafel. Cox ontleent hoop aan de uitspraak, maar is ook pessimistisch. "De aarde mag maximaal twee graden opwarmen, dat lijken we niet te halen.”

Hoe reageerden uw collega's in het buitenland op de uitspraak van de rechtbank in Den Haag?

"Met veel felicitaties en steunbetuigingen. Ik ben overladen met reacties uit Frankrijk, Canada, Australië, Engeland, Ierland, Italië en de Verenigde Staten. Komende tijd ga ik meehelpen om in andere landen rechtszaken op te zetten. In België loopt al een vergelijkbare rechtszaak, die doe ik samen met Belgische advocaten. De uitspraak daar zal over anderhalf tot twee jaar komen."

Is de rechtszaak in andere landen met andere rechtssystemen net zo kansrijk als hier?

"De uitspraak is gedaan naar Nederlands recht, maar gebaseerd op uitgangspunten die internationaal bruikbaar zijn. De gegevens van het klimaatpanel IPCC zijn voor elk land hetzelfde. Per land moet je wel kijken naar de gevolgen van klimaatverandering. De zorgplicht van de staat is er in andere landen ook. Welke partijen kunnen procederen, moeten we per land bekijken. In Nederland mogen stichtingen procederen, dat is niet overal zo. De eerste terugkoppeling vanuit het buitenland is wel bemoedigend. Er zijn zeker kansen voor een vergelijkbare zaak in andere landen."

Nog even een terugblik op de uitspraak. U was in tranen. Hoe vóelde u zich?

"Alsof ik een overwinning had behaald. En die had ik ook. Zeker, juridisch vonden we het een sterke zaak. We hebben de onrechtmatige daad ingezet om de patstelling in de klimaatproblematiek te doorbreken. In die aanpak heb ik vanaf dag één geloofd. Toch is het een heel grote uitspraak. Je moet afwachten of rechters zich zo ver in de materie willen verdiepen. Het vergt ook bepaalde moed. Er kwam veel bijval maar de uitspraak is ook aangegrepen om de rol van de rechterlijke macht in de samenleving ter discussie te stellen."

Frustreert die kritiek? De rechter zou op de stoel van de politiek zijn gaan zitten.

"Van veel politici die zich kritisch hebben uitgelaten, heb ik de stellige indruk dat ze het vonnis niet eens in handen hebben gehad. In essentie staat het niemand vrij een zodanig beleid te voeren dat grote nadelige gevolgen heeft voor anderen. Het gaat hier om onomkeerbare gevolgen, schade, leed, zelfs sterfgevallen door klimaatverandering. Er is een absolute minimumgrens wat de Nederlandse overheid per 2020 zou moeten doen: 25 procent minder uitstoot van broeikasgassen vergeleken met 1990. Dat heeft de overheid ook zelf verklaard. Met het huidige beleid halen we dat niet."

De deur zou, na deze uitspraak, openstaan om allerhande maatschappelijke problemen bij de rechter neer te leggen.

"De uitspraak is gestoeld op feiten. Over het klimaatprobleem is zoveel kennis en zoveel wetenschappelijke consensus. Dat is uniek. Die feiten bestrijdt de overheid ook helemaal niet. Er is bovendien maar één remedie: emissiereductie. Er is bekend hoeveel er moet gebeuren. Dat is heel anders bij brede beleidsvragen in de zorg of het onderwijs, waar veel verschillende oplossingen voor zijn. Vrees voor precedentwerking is stemmingmakerij."

De Staat is in hoger beroep gegaan tegen de uitspraak. Wat vindt u daarvan?

"Urgenda had graag gezien dat het anders was gegaan. De principiële vraag of de rechter op de stoel van de politiek is gaan zitten, had ook via cassatie, een kortere weg, beantwoord kunnen worden."

Is het niet ook goed voor de zaak om te weten hoe hogere rechters hierover oordelen?

"Nou, vanuit het belang voor het klimaat niet. Dan liever de kortere route. Ik schat in dat deze zaak uiteindelijk terechtkomt bij het Europese hof voor de rechten van de mens. Dan zijn we wel jaren verder. Het goede nieuws is dat de staat wel aan heeft gegeven die ondergrens van 25 procent als uitgangspunt te nemen. Dat maak ik tenminste op uit de brief van staatssecretaris Mansveld aan de Kamer."

Tegen de uitspraak is ook ingebracht dat Nederland nog wel op koers zou kunnen liggen voor 2030. Dan moet de uitstoot 40 procent minder zijn.

"Om dat geloofwaardig en kostenefficiënt te halen, moet er nu echt meer gebeuren. Er liggen ook al rapporten dat dat onvoldoende is. Het Planbureau voor de Leefomgeving heeft dat voor de Nederlandse regering uitgerekend. Ook liggen er rapporten aan de Britse regering. Daaruit blijkt dat er per 2030 al 47 tot 55 procent minder emissie nodig is. De rechter heeft aandacht besteed aan het tijdpad. Het doel voor 2030 is namelijk ook weer een afgeleide van het einddoel in 2050. Dan moet de uitstoot met minimaal 80 procent zijn gedaald, zo is de afspraak. Als je nu meer uitstoot en later pas minder, stoot je bij elkaar opgeteld meer uit."

Het is ook wel een complex probleem, mensen zien al snel door alle percentages en de lange tijdshorizon, het bos niet meer.

"Het is absoluut complex. De echte consequenties worden pas in de tweede helft van deze eeuw zichtbaar. Er is grote vertraging tussen de uitstoot en de opwarming van de aarde. Daar zit dertig tot vijftig jaar tussen. Het merendeel van de opwarming die nu plaatsvindt, is het effect van emissies van rond 1980. Wat we nu uitstoten, moet zijn uitwerking nog krijgen. Zelfs als we nu direct helemaal zouden stoppen met het verbranden van fossiele brandstoffen, dan nog warmt de aarde op met 0,8 graad. Maar dat gaat niet, morgen stoppen. We zullen fossiele brandstoffen nog vele decennia moeten gebruiken in de overgang naar hernieuwbare energie. Met het huidige beleid zullen we die twee graden daarom ver overschrijden."

U bent niet optimistisch?

"Nee, dat was ik al eerder niet, toen ik bezig was aan mijn boek 'Revolutie met recht' dat in 2011 uitkwam. Ik kreeg het vermoeden dat de politiek zonder grote druk van buitenaf niet in staat is dit op te lossen. Via het rechtssysteem hoop ik die druk te creëren en ik hoop dat de samenleving zich met luidere stem zal laten horen om de politiek te bewegen met een beter beleid te komen. Denemarken laat zien dat het kan. Dat land wil 40 procent minder uitstoot in 2020. Duitsland doet het, Zweden ook. Er is voldoende bewijs dat een welvarende samenleving en sterke economie samen kunnen gaan met het oplossen van het klimaatprobleem."

Voelt u zich inmiddels bijna een klimaatwetenschapper?

"De inhoud is zeker 50 procent van de zaak; ik volg het klimaatpanel IPCC sinds 2007. Maar je moet zelf uit alle gegevens kunnen halen wat juridisch relevant is en dat duidelijk maken. Ook de rechter moet kunnen volgen waarom het zo'n urgent probleem is."

Als u opnieuw een levenspad kon kiezen had u dan natuurkundige of meteoroloog willen worden?

"Nee, in het geheel niet. Ik ken mijn beperkingen. Daar ligt niet mijn kracht."

Oordeel van de jury Bas Eickhout

'Cox had in 2015 zijn gouden doorbraak met een positieve uitspraak in de klimaatzaak'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden