Rijn is klaar voor de koning der vissen: de steur

Een medewerkster van het Franse Irstea vangt een steur, waarvan er vijftig naar Nederland verhuizen. Beeld Bureau Bretagne

De Rijn is schoner geworden. Tijd dat de steur, uitgestorven in de jaren zestig, er weerkeert. Begin mei verhuizen vijftig Europese steuren, met zendertje, vanuit de Franse Gironde naar de Rijn.

Op zijn rug en met een beademingsbuisje in zijn bek, ligt steur nummer 3220195 op de geïmproviseerde operatietafel. Hij weegt ruim twee kilo en is 75 centimeter lang. Gerard de Laak van Sportvisserij Nederland zet met routine het operatiemes in zijn buik. Hij heeft al tientallen palingen, meervallen, zalmen en zeeforellen eenzelfde behandeling gegeven. Maar een steur is lastig.

Hoe zacht en week de buik er ook uitziet, de buikholte wordt beschermd door een harde plaat. "Dit is een prehistorische vis, compleet met beenplaten in plaats van graten. Dat maakt het maken van de incisie niet makkelijker" zegt De Laak, die bij vijftig steuren een transponder zal aanbrengen.

Zo'n zendertje heeft de afmetingen van een penlight batterij en weegt 26 gram. "Bij alle stuwen en sluizen in de Rijn en de Maas liggen kabels," legt De Laak uit. "Elke zender is geregistreerd. Zwemt één van de vissen langs, dan gebeurt er hetzelfde als met kleding die in de winkel is gemerkt met tags. Als je daarmee door het poortje loopt, gaat het alarm af. Bij Rijkswaterstaat kunnen ze met het zogenaamde Nedap-systeem volgen waar de steuren zijn en dat geven ze dan aan ons door." Op dezelfde manier volgt Sportvisserij Nederland ook andere uitgezette vissoorten, zoals zeeforel en zalm.

Coördinator Bram Houben helpt de steuren te vangen in de kweekbassins. Niet gemakkelijk, blijkt. Houben is al jaren bezig om de steur terug naar Nederland te halen.

"Ooit stond de steur bekend als 'koninklijke vis', een welkome bijvangst bij zalm, elft en fint op de Nederlandse rivieren," vertelt hij. "In Kampen ging elke tiende steur naar de adel, in de Biesbosch zelfs nog meer. Niet alleen vanwege de kaviaar trouwens. Ook het vlees werd op prijs gesteld."

In de loop van de negentiende en twintigste eeuw verdween de Europese steur door een waslijst aan oorzaken. Kanalisering, dammen en dijken veranderden hun leefgebied, het water raakte steeds meer vervuild en door grindwinning verdween hun paaigebied. Daarnaast leidde de mechanisering in de zalmvisserij ook tot overbevissing van de steur.

Na de Tweede Wereldoorlog leek de Europese steur uitgestorven. Franse natuurbeschermers en onderzoekers riepen de vissers in het Gironde-gebied op om als ze toch nog een steur vonden, deze naar hen te brengen. Daarmee begon onderzoekscentrum Irstea in de jaren tachtig een kweekprogramma.

"Het heeft jaren geduurd voor het lukte", vertelt onderzoekster Marie-Laure Acolas. "In het begin experimenteerden we met Siberische steur, om de paar Europese steuren die we hebben te sparen." Dat leverde een nieuw product op voor de viskwekers in de buurt: de regio is nu de belangrijkste producent van Europese kaviaar (twintig ton per jaar).

Ondertussen gingen de onderzoekers verder met het kweken van Europese steur. "Anders dan hun Russische familie, is de Europese steur een trekvis", zegt Acolas. "Ze leven deels in zout en deels in zoet water. Als ze oud genoeg zijn om te paaien, trekken ze de rivier op naar de paaigronden. In ons centrum moeten we alles kunstmatig nabootsen; het zoutgehalte van het water, de temperatuur, de stroomsnelheid. De juiste combinatie vinden, kostte jaren."

Sinds een paar jaar kweekt Irstea genoeg Europese steur om ze in het wild uit te zetten. In het stroomgebied van de Dordogne en de Garonne, maar sinds 2007 ook in de Duitse rivier de Elbe. Nu is de Rijndelta aan de beurt. "De visserij is verduurzaamd, de waterkwaliteit enorm verbeterd, we denken dat de tijd rijp is," zegt Houben, die hiervoor in 2009 een project startte. "Vijftig steuren is een begin, voor herintroductie zijn er duizenden nodig.

"Met het project hopen we aan te tonen dat de Rijn, volgens onderzoek een van de schoonste rivieren van Europa, weer geschikt is voor de steur. Daarna kunnen we serieus aan de slag."

Voor het in Nederland jubilerende Wereld Natuur Fonds is de steur een prachtige ambassadeur voor een gezonde delta, vindt woordvoerder Gijs van Zonneveld. "Het is een mooi moment om dicht bij huis iets te doen."

"Je kunt wel wijzen naar anderen, maar laten we eerst ons eigen ecosysteem in orde brengen. Deze steur hoort thuis in de Rijndelta, net als de Nachtwacht in het Rijksmuseum."

Project herintroductie steur
Op 9 mei zal prinses Laurentien samen met enkele Rotterdamse schoolkinderen de eerste drie steuren uitzetten bij eiland Brienenoord. De feestelijke gelegenheid markeert de vijftigste verjaardag van het Wereld Natuur Fonds. Een dag later krijgen de overige 47 steuren hun vrijheid bij Millingen, bij de grens met Duitsland.

Het steurproject, dat 100.000 euro kost, werd gelanceerd door ARK Natuurontwikkeling en gefinancierd door het Wereld Natuur Fonds Nederland en Sportvisserij Nederland. Diergaarde Blijdorp werkt mee aan het educatieve gedeelte. Niet alleen zenders houden de stand bij, Nederlandse sportvissers die de steur per ongeluk aan de haak slaan wordt gevraagd zoveel mogelijk informatie door te geven en de vis terug te zetten. Beroepsvissers krijgen op verzoek zelfs een apparaat mee waarmee ze de tag van de vis kunnen lezen.

Meer informatie:

www.steureninnederland.nl

www.sturio.eu (Frans en Engels)

www.sportvisserijenederland.nl

De Europese Atlantische steur
De Europese Atlantische steur, acipenser sturio, is een kraakbeenvis, net als de haai (geen familie). Deze trekvis brengt zijn leven deels in zoet, en deels in zout water door. Als een stofzuiger zoekt hij over de bodem krabbetjes, wormen, schelpdieren en kleine visjes. Deze beschermde diersoort is meer bedreigd dan de zwarte neushoorn of de reuzenpanda. De steurenfamilie is zo'n 200 miljoen jaar oud en kent 27 soorten. Eén van de grootste is de Kaspische huso huso, of beluga, beroemd om de kaviaar. Ook andere steursoorten leveren dit 'zwarte goud'. De VN hebben in 2006 de handel in wilde kaviaar verboden. Steeds meer kaviaar wordt gekweekt, ook in Nederland.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden