'Rietjes? Dat is maar een fractie van het zwerfafval'

Met zijn drieën uit één blikje drinken levert in ieder geval minder zwerfafval op. Beeld ANP

McDonald's en Ikea gaan stoppen met plastic rietjes. De Europese Commissie sleutelt aan een verbod op plastic afval dat het vaakst op stranden wordt gevonden. Je moet immers ergens beginnen met het bestrijden van de 'plastic soup'. Vindt ook zwerfvuilraper Dirk Groot. Maar eh... hallo? Rietjes? 'Dat is maar een fractie van het zwerfafval, hoor.'

Dirk Groot is een wandelend zwerfafval-informatiecentrum. Vraag hem hoeveel plastic lepeltjes hij opraapte op 315,5 kilometer straat, stoep, berm en hij kan je na een paar muisklikken het antwoord oplepelen: 353 stuks. Ofwel 0,41 procent van het totaal van ruim 52.000 stuks klein plastic afval dat hij aantrof. En hoeveel rietjes haalde hij van de straat? Bijna 1300 stuks. Is veel, maar nog geen anderhalf procent van het totaal.

Groot, inmiddels professioneel zwerfafvalruimer te Purmerend en daarbuiten, registreert sinds twee jaar werkelijk alles wat hij opraapt. Hij weegt ook een deel van het afval, want: "Gewicht en volume bepalen mede de impact van afval op de omgeving en het milieu." Zijn conclusie: "Erg mooi, een verbod op rietjes en ander klein zwerfafval, toe te juichen ook. Maar het zet weinig zoden aan de dijk." Op een totaalgewicht van 286 kilo zwerfafval die Groot vorig jaar in honderd dagen raapte, vormt klein plastic maar iets meer dan 1 procent (1,29 om precies te zijn). En die rietjes? 0,19 procent aandeel in gewicht.

Voor alle duidelijkheid: "Ik ben voor het afschaffen van plastic rietjes en complimenteer ieder bedrijf dat deze stap zet. Dit zouden meer bedrijven moeten doen. Maar ik wil graag duidelijk maken dat rietjes en ander klein plastic afval slechts voor een zeer klein deel bijdragen aan het probleem van zwerfafval en plastic vervuiling. We moeten nog heel wat meer doen om het probleem aan te pakken."

Duidelijk signaal

Gerommel in de marge dus? Groot geeft er liever een positieve draai aan: "Ook een kleine stap betekent winst. Het is een duidelijk signaal dat bedrijven inzien dat ze medeverantwoordelijk zijn voor plastic vervuiling. Maar vooralsnog rapen vrijwillige zwerfafvalrapers wereldwijd vele malen meer plastic zwerfafval op dan er afval wordt voorkomen door te stoppen met plastic rietjes. Het is veel logischer meer voorrang te geven aan het bestrijden van plastic flesjes in het zwerfafval dan aan rietjes."

Beeld Sander Soewargana

Groot verwijst naar een recent rapport van de Verenigde Naties, een handreiking aan landen die wat willen doen tegen plastic voor eenmalig gebruik. De eerste aanbeveling van de VN aan de lidstaten is om een analyse te maken van de plastics die de meeste problemen veroorzaken en dan daar beleid op te maken. Het bezwaar van Groot is dat er ook in Nederland geen goede metingen en tellingen zijn.

Hij voorspelt dat dit een probleem gaat opleveren als over enige tijd moet worden vastgesteld of het bedrijfsleven erin is geslaagd het aantal flesjes in het zwerfafval met 70 procent terug te brengen. Het is een harde eis van staatssecretaris Van Veldhoven (D66, milieu). Als dat niet lukt, wordt statiegeld uitgebreid, dreigde ze. Maar, zegt Groot, een nulmeting is er niet. "Dus hoe kan de staatssecretaris straks aantonen dat de industrie de afspraak niet is nagekomen?"

Zwerfafval

Groot houdt zelf bijna twee jaar gedetailleerd bij wat hij opraapt, hij fotografeert elk stukje afval en legt de locatie vast in een app. Op die manier heeft hij een schat aan informatie verzameld over zwerfafval. In opdracht van onder meer gemeenten heeft hij ruim 300 kilometer openbare ruimte in kaart gebracht. Een van zijn conclusies is dat zwerfvuil oprapen weliswaar tijdelijk helpt, maar het probleem niet oplost. De theorie dat in een 'schone' omgeving mensen minder geneigd zijn afval weg te gooien, klopt niet. Want Groot constateerde dat gebieden die hij had opgeruimd, korte tijd later opnieuw waren vervuild.

Van ruim 87.000 stuks zwerfafval die hij op die ruim 300 kilometer opruimde, waren meer dan 52.000 stuks geheel of gedeeltelijk van plastic. Vooral plastic deksels van koffie en frisdrankbekers in de buurt van fastfood-locaties scoorden hoog (1173 stuks) én dus rietjes (1286). Maar bij elkaar geteld was het klein plastic zwerfafval niet meer dan 4,5 procent van het totaal.

Beeld Sander Soewargana

Groot vond vooral plastic wikkels (16.587 stuks), stukjes papier, plastic zakken en blikjes (6660 stuks), tissues en plastic flesjes (2685 stuks) en 108 wattenstaafjes. "In gewicht dragen plastic flesjes vijftig keer zo veel bij als rietjes. Om die reden is het dus veel logischer meer prioriteit te geven aan het tegengaan van flesjes in zwerfafval."

Op zich juicht Groot het voornemen toe van McDonald's, een van Nederlands grootste leveranciers van zwerfafval, om plastic rietjes af te schaffen. Maar de bijdrage aan het probleem is volgens hem minimaal. "Het lijkt een aardige stap, maar uiteindelijk gaat het toch maar om slechts een kwart procent van het totaal dat ik aan zwerfafval heb opgeruimd."

Bij Ikea is de bijdrage nog veel geringer. Groot vond op zijn 300 kilometer lange schoonmaakactie vijf stuks zwerfafval die hij herkende als afkomstig van het woonwarenhuis. Groot, en veel van zijn collega-zwerfafvalrapers, gebruiken lichtgewicht wasmanden die Ikea verkoopt om hun spullen in te gooien. "Die wasmanden zijn een grotere bijdrage van Ikea aan de strijd tegen zwerfafval, dan die rIetjes."

Beeld Sander Soewargana

Vuile sloten

Dirk Groot, op Twitter bekend als @zwerfinator, heeft afgelopen week bij wijze van experiment rommel verzameld uit een stukje sloot in zijn woonplaats. De sloot ligt naast een parkeerterrein aan de Wagenweg in Purmerend, waar supermarkten zitten van Deen en Aldi en een filiaal van Kruidvat. Het omliggende terrein had Groot eerder al ontdaan van zwerfvuil. "Ik dacht: 'Kom, laat ik die sloot eens bekijken'." Groot haalde op 30 meter sloot 347 stukken plastic afval uit het water, waaronder 193 plastic zakken. De gemeente Purmerend onderzoekt wie er verantwoordelijk is voor het schoonhouden van de sloot. De watergang ligt op particulier terrein.

Wat wil de EU?

De Europese Commissie werkt aan een richtlijn om het probleem van 'plastic soup' in zee tegen te gaan. Plastics vormen meer dan 80 procent van het zwerfafval in zee en veel van die troep wordt teruggevonden op Europese stranden.

Het gaat vooral om materiaal voor eenmalig gebruik: flessen en doppen, sigarettenpeuken, wattenstaafjes, chipszakken, snoepverpakkingen, sanitaire doekjes, maandverband, tampons, plastic tasjes, bestek, rietjes, roerstaafjes, bekers, deksels, ballonstokjes en ballonnen, hamburgerdoosjes en daarnaast ook een hele partij (27 procent) plastic vistuig, afkomstig van de beroeps- en sportvisserij.

De commissie stelt een reeks maatregelen voor, variërend van vermindering van het gebruik van eenmalig plastic tot een verbod op wattenstaafjes, bestek, borden, rietjes, roerstaafjes en ballonstokjes. Daarnaast komen er scherpere producteisen: zo mag de dop van een plastic fles niet meer losraken. Die moeten zo worden bevestigd dat ze altijd aan de fles vast blijven zitten, tijdens en na gebruik.

De commissie pleit ook voor gescheiden inzameling: lidstaten moeten per 2025 jaarlijks 90 procent van de plastic flessen voor eenmalig gebruik gescheiden inzamelen, bijvoorbeeld door statiegeldsystemen in te voeren of die uit te breiden.

Het commissievoorstel gaat daarbij verder dan het plan van staatssecretaris Van Veldhoven (milieu), die streeft naar 90 procent recycling van eenmalig plastic in 2020.

Recycling is niet gelijk aan gescheiden inzameling met een statiegeldsysteem. Bij de Nederlandse optie van recycling van afval is de kans aanwezig dat het zwerfafvalprobleem niet echt wordt opgelost, aldus afvalexpert Math Oehlen van de gemeente Weert. "Het weggooi-gedrag kan dan gewoon doorgaan, omdat het afval vanwege de recyclings-doelstelling toch wel wordt opgeruimd." Bij uitbreiding van het statiegeldsysteem op blikjes en kleine flesjes lijkt de kans op vermindering van het zwerfafval aanzienlijk groter. Het voorstel van de commissie moet nog naar het Europees Parlement.

De Nederlandse overheid verwacht ook veel van Green Deals, waarbij afspraken worden gemaakt tussen het Rijk en andere partijen voor de uitvoering van duurzame plannen. Zo is er onder meer een Green Deal met ProRail en de NS om afvalstromen op spoorwegstations te reguleren. Op elf grote stations staan gescheiden bakken voor papier en restafval.

Afgelopen week meldde Trouw dat milieubewuste reizigers worden gefopt: het systeem functioneert helemaal niet. NS en ProRail gooien op de meeste stations het afval in één grijze bak.

Lees ook:

Zwerfafval rapen helpt niet

Treurig nieuws voor al die vrijwilligers die in Nederland zwerfafval rapen langs de openbare weg: het helpt wel iets, maar het voorkomt niet. Het is een misvatting dat in een schone omgeving mensen minder makkelijk een blikje, flesje of snoepwikkel weggooien.

Verbod op wattenstaafjes en rietjes moet plastic soep doen slinken

Ze zullen nog wel even in de schappen blijven liggen: wattenstaafjes, rietjes, ballonstokjes, plastic borden en roerstaafjes. Maar als het aan de Europese Commissie ligt wordt de verkoop van wegwerpplastic strikt aan banden gelegd, en worden deze producten zelfs verboden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden