Reportage Wandelpaden

Recht van overpad splijt Gassel

Beeld Joop Bouma

Het was zo’n mooi pad, dwars door het bos bij het Brabantse Gassel. Ineens stonden er hekken. Afgesloten. Dorpsbewoner Vincent van der Vinne pikte het niet. Maar het pad bleef dicht.

 Het Kipwegje in Delden is weer open. Maandenlang was er heibel over dit wandelpaadje in het Overijsselse stadje. Al meer dan honderd jaar wordt het door bewoners gebruikt. Dit voorjaar plantte een bewoner van een huis naast het Kipwegje een beukenhaagje dwars over het pad.

Hij meende in zijn recht te staan. Omwonenden protesteerden, het paadje stond nota bene al op een kadastrale kaart uit 1832. Met succes: de gemeente Hof van Twente sommeerde de man de beukenhaag binnen drie weken weg te halen. Dat is onlangs gebeurd.

Vincent van der Vinne kan er jaloers op worden, op die snelle ontknoping in Overijssel. Dat is hem tot dusver niet gelukt in Gassel, een Brabants dorp aan de oever van de Maas. ‘Zijn’ kwestie loopt al sinds 2014, toen hij op een kwaaie dag op zijn dagelijkse rondje met de hond op bordjes ‘eigen weg’ en ‘verboden toegang’ stuitte. Ineens was het kaarsrechte bospad halverwege afgesloten.

Wegenleggers

De eigenaar van een woning aan het bospad had de gemeente gewezen op de ruïne van een oude boerderij op een buurperceel, waarin asbest zou liggen. Dat was gevaarlijk voor passanten, aldus de eigenaar, die de gemeente adviseerde een afrastering te plaatsen.

“Daar is het mee begonnen”, vertelt Van der Vinne: een tijdelijke afsluiting tot het asbest was weggehaald. Maar terwijl de vervuiling werd opgeruimd, plaatste de eigenaar zelf meteen ook maar hekken rondom zijn eigen terrein, waardoor het bospad volledig werd afgesloten.

Nu heb je op dit punt aan Van der Vinne net de verkeerde. Want hij is historicus en wel op een bijzonder gebied: mobiliteit. Van der Vinne promoveerde aan de Radboud Universiteit in Nijmegen op een proefschrift over de opkomst van de auto in Nederland en schreef meerdere boeken over de geschiedenis van de auto in Nederland. Hij kent daardoor de Wegenwet van 1932, die ontstond in een periode waarin het verkeer steeds meer toenam in Nederland.

Bij het opstellen van de wet werd bepaald dat wegen en paden openbaar zijn als zij in het jaar 1932 al dertig jaar voor eenieder toegankelijk waren en al tien jaar of langer door rijk, provincie of gemeente werden onderhouden. Sinds 1900 hielden de Nederlandse gemeenten op ‘Wegenleggers’ bij wie verantwoordelijk is voor het onderhoud van een openbare weg. Sinds de Wegenwet van 1932 is dit een wettelijk vereiste. En dat is het nog steeds.

Getuigenverklaringen

Van der Vinne begon de historie van zijn bospad uit te pluizen. Hij ontdekte dat het pad als doorgaande weg al in 1890 op de Wegenlegger van de gemeente Grave stond. Tot 1944 bleef dat onveranderd. Op latere Wegenleggers kwam de weg echter niet meer voor. Maar er was geen besluit van de gemeente tot onttrekking van de weg aan de openbaarheid. En dus is volgens Van der Vinne het pad nog altijd openbaar. De gemeente Grave ziet dat anders. “Het ontbreken van een besluit betekent niet dat de weg daarom openbaar is”, aldus woordvoerder Henk Ruijs.

Van der Vinne nam geen genoegen met de weigering om op te treden. Hij mobiliseerde tientallen dorpsbewoners en spoorde ex-bewoners op, en legde in getuigenverklaringen vast dat zij altijd gebruik maakten van het pad. De oudste getuigenverklaring gaat terug naar 1930. Daarmee had Van der Vinne voor zijn gevoel ruimschoots voldaan aan het vereiste in de Wegenwet dat moet worden aangetoond dat een weg minstens 30 jaar lang openbaar is geweest.

Maar hij kreeg bij zijn gemeente geen poot aan de grond. De gemeente Grave vond en vindt dat Van der Vinne als wandelaar geen belang heeft. Alleen al om die reden is zijn klacht niet-­ontvankelijk, aldus de woordvoerder.

Recht in eigen hand

Ook bij de Dorpsraad van Gassel ving Van der Vinne bot. De raad vond de kwestie belangrijk omdat er in en om Gassel meer wegen over particuliere grond lopen. Ook dat zijn vaak paden die begin vorige eeuw al meer dan 30 jaar openbaar waren en niet in de Wegenlegger van Grave staan. “Als deze afsluiting wordt gedoogd, kan dit andere grondeigenaren aanmoedigen ook wegen af te sluiten”, aldus de Dorpsraad. “Juist om te voorkomen dat bewoners het recht in eigen hand nemen moet de gemeente handhaven.”

B. en w. van Grave zwichtten niet: de weg staat niet in de Wegenlegger en is dus niet openbaar. De Dorpsraad had bovendien niet aannemelijk gemaakt dat de weg meer dan 30 jaar voor iedereen toegankelijk was geweest.

Van der Vinne kan er geen vrede mee hebben dat het bospad bij Gassel, dat ooit netjes op de gemeentelijke Wegenlegger stond, niet meer openbaar is. “Ik heb daar vijftien jaar ongehinderd kunnen lopen met mijn hond. Ik vind het ergerlijk dat een aanwonende het recht in eigen hand neemt, een pad afsluit en dat de gemeente vervolgens niets doet en laat blijken volstrekt geen kennis van zaken te hebben. Dan voel je je als burger niet serieus genomen. Ik had naar de rechter kunnen stappen om mijn gelijk te halen. Maar als particulier doe je dat niet snel.”

Van der Vinne zegt dat een lankmoedige opstelling, zoals in Grave, kan betekenen dat in meer Nederlandse plattelandsgemeenten oude kerkepaden die vaak niet op gemeentelijke Wegenleggers staan pardoes worden afgesloten.

“Grondeigenaren kunnen daar kennelijk makkelijk mee wegkomen. Bij gemeenten ontbreekt het aan de kennis en de wil om er wat aan te doen. Zo verdwijnen wandelwegen, waar passanten misschien wel honderd jaar gebruik van hebben gemaakt.”

Land van prikkeldraad en hekken’

Gemeenten zijn vaak amper op de hoogte van de Wegenwet en de regels rond openbaarheid van wegen en paden, zegt ook Jeroen Jacobse. Voor de wandelvereniging Te Voet is hij in de provincie Noord-Holland betrokken bij kwesties over afsluitingen. Hij kan een hele reeks conflicten opnoemen waarbij particulieren wegen afsluiten en gemeenten niet optreden: het pad over de zeesluis in Edam, het kerkepad in Holysloot, de Schagerwaardkade in Harenkarspel, het kerkepad in Aartswoud.

Een van de bekendste is de afsluiting van het Laantje van Alverna in Heemstede door omwonenden. Het laantje is een belangrijke schakel in wandelroutes. Het begon met de afsluiting door ProRail van een onbewaakte spoorwegovergang bij het begin van het laantje. Hoewel wandelorganisatie Wandelnet en de Fietsersbond protest indienden en gelijk kregen van de Raad van State, is er nog altijd geen oplossing voor dit knelpunt. “Helaas staan wij als wandelbelangenbehartigers in veel zaken op verlies”, zegt Jacobse. “Gemeenten zijn het bevoegd gezag, maar zij weten vaak zelf niet hoe de wet in elkaar zit. Die moeten dan een heel leertraject door en dat kost ons veel tijd, geld en energie. Gelukkig komen er de laatste jaren ook heel veel mooie paden bij, dus het is niet allemaal kommer en kwel.”

Volgens Jacobse moeten wandelaars die stuiten op afgesloten openbare paden, meteen bij gemeenten aan de bel trekken. “Niet afwachten. Foto’s maken en in actie komen. Het probleem is dat wandelaars doorgaans vriendelijke mensen zijn, die helemaal geen zin hebben in toestanden.”

Ankie van Dijk, directeur van Wandelnet, maakt zich vooral zorgen over plannen van ProRail om tientallen onbewaakte spoorwegovergangen te sluiten. “Er worden dan dus ook paden aan de openbaarheid onttrokken. Die ontwikkeling baart ons wel zorgen. Als het moet, zullen we naar de rechter stappen.”

Afsluitingen zijn van alle tijden, relativeert wandelveteraan Peter Spruijt. In de jaren tachtig was hij oprichter van de eerste belangenclub voor openbare wandelpaden. “Het is een Hollandse ziekte. Nederland is zo enorm verkaveld. Boeren zijn vaak bang voor wandelaars die bij hun vee lopen. We zijn een land van prikkeldraad en hekken.”

Lees ook:

Fietsers en wandelaars stuiten op ProRails muur

Spoorovergang Heemstede blijft dicht, ondanks uitspraak rechter.

Strijder voor een toegankelijk landschap

Met het tijdschrift ‘Op Lemen Voeten’ en zijn niet aflatende lobbywerk zette Jan Erik Burger het wandelen in Nederland op de kaart. Letterlijk - hij stond aan de wieg van talloze wandelroutes - en figuurlijk. ‘Iedereen wandelt’.

Weg met prikkeldraad en ‘Verboden Toegang’

Er is veel prikkeldraad in Nederland. Te veel, volgens de vereniging van vrije wandelaars, Nemo. Ook te veel bordjes ‘verboden toegang’, trouwens. En te veel boze boeren met blaffende honden.Waar blijft zo de vrijheid van de wandelaar?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden