Een boer spuit pesticiden op zijn land. Volgens de Wageningse hoogleraar Esther Turnhout heeft haar universiteit te lang alle kaarten gezet op intensivering van het landbouw en veeteelt.

Duurzaamheid & Natuur Landbouw

Professor Wageningen: ‘Zeg sorry, universiteit’

Een boer spuit pesticiden op zijn land. Volgens de Wageningse hoogleraar Esther Turnhout heeft haar universiteit te lang alle kaarten gezet op intensivering van het landbouw en veeteelt. Beeld Getty Images

Wageningen moet afrekenen met het verleden. Het past de universiteit om ‘sorry’ te zeggen over de nadruk die jarenlang is gelegd op industriële landbouw, zegt een hoogleraar van dezelfde Wageningen University & Research (WUR).

Kritiek in eigen huis. Esther Turnhout, hoogleraar bos- en natuurbeleid aan de WUR, vindt dat ‘Wageningen’ moet nadenken over hoe de universiteit meer open en transparant kan zijn over de historische en huidige rol bij onderzoek, beleid en landbouwpraktijk.

Turnhout schreef mee aan het rapport van Ipbes, het VN-platform voor biodiversiteit en ecosysteemdiensten, waarvan 130 landen lid zijn. Ipbes maakte vorige maand de balans op van natuur en soortenrijkdom, wereldwijd. De uitkomst was alarmerend: de mens vernietigt de natuur harder dan ooit, pleegt roofbouw op de natuurlijke rijkdommen, ondergraaft het voortbestaan van soorten dieren en planten, en daarmee zijn eigen toekomst. Turnhout werkte mee aan het hoofdstuk met opties om het tij te keren.

Fundamentele keuzes

De Wageningse hoogleraar zegt dat het tegengaan van het verlies aan soorten meer vergt dan alleen een betere natuurbescherming. Ze vindt dat de nadruk op versterking van de natuur een verkeerde is. Er moeten volgens het rapport veel fundamentelere keuzes worden gemaakt, zoals afscheid nemen van de focus op intensieve landbouw en veeteelt en op het produceren van vlees, zuivel en gewassen voor de wereld.

Esther Turnhout Beeld Foto: Guy Ackermans (Photo: Guy Ackermans)

Turnhout pleit voor een publieke erkenning dat de wetenschappelijke koers van Wageningen achteraf bezien veel schade heeft opgeleverd. Te lang heeft Wageningen volgens haar alle kaarten gezet op intensivering van het landbouw en veeteelt. Uit de gevolgen voor natuur en landschap blijkt dat die visie niet langer houdbaar is, vindt zij.

Het excuus zal er zal er niet komen, reageert Simon Vink, woordvoerder van de Raad van bestuur van de WUR. Hij zegt dat de WUR door de jaren heen voortdurend kanttekeningen heeft geplaatst bij intensieve landbouw, het grootschalig gebruik van bestrijdingsmiddelen en het verlies aan landschap. “Het beeld dat wij als universiteit als een blind paard op een ravijn zijn afgerend, is onjuist. Bovendien, wij hebben niet bedacht dat er in een seizoen zes sneden gras van de velden kunnen worden afgehaald. Dat is een uitvinding van de landbouw. Wij willen juist een ecosysteem met ruimte voor de boer én de grutto. Wij moeten vooruitkijken, terugblikken heeft weinig zin, al moeten we wel leren van het verleden. Maar dat hebben we ook gedaan.”

Andere visie

Turnhout schrok, zegt ze, toen ze na publicatie van het VN-rapport van mensen uit haar omgeving hoorde hoe velen haar universiteit zien als de architect van de grootschalige, intensieve landbouw in Nederland. “Ik weet uit eigen waarneming dat er op deze universiteit tal van wetenschappers rondlopen die een heel andere visie hebben en dat ook in hun wetenschappelijke werk laten zien. Er is duidelijk sprake van een verandering in wetenschappelijke visies. Maar buiten de universiteit heerst de opvatting dat bij de WUR de focus nog altijd ligt op het behoud van de grootschaligheid, de intensieve landbouw.”

De Ibpes-studie laat zien, zegt Turnhout, dat de kernoorzaak van het verlies aan biodiversiteit raakt aan gevestigde politieke en economische belangen. “We moeten toe naar een duurzame productie, die niet wordt tegengewerkt door enorme subsidies aan landbouw, visserij en de fossiele sector. Die aanpak, de ombouw naar een circulaire landbouw, is als laaghangend fruit: het heeft direct grote effecten.” Ze stelt vast dat er in Nederland buitensporig veel aandacht is voor de klimaatveranderingen, maar vrijwel niet voor het verlies aan biodiversiteit.

Vice-voorzitter van IPBES, het VN-platform voor biodiversiteit, tijdens de presentatie van zijn rapport, in mei in Parijs. Beeld REUTERS

De consument kan het probleem niet oplossen, terwijl er in de samenleving wel veel nadruk wordt gelegd op de keuzes die burgers maken. “Daarmee wordt alle verantwoordelijkheid op de schouders van consumenten gelegd. Dat is te gemakzuchtig.” Turnhout ziet een grote rol weggelegd voor sociale bewegingen en burgerverzet. “Want we hebben nu een regering die niet het beste voor heeft met de burger.”

Verkeerd signaal

Ze zegt dat ze geschokt was door de reactie van het Kabinet op het verliezen van de Urgenda-zaak in 2015 voor de rechtbank in Den Haag. De rechter bepaalde destijds dat Nederland zich aan de door de overheid zelf vastgestelde klimaatdoelen diende te houden. Het oordeel werd door hogere rechters bekrachtigd en ligt nu bij de Hoge Raad. “In plaats van de uitspraak van de Haagse rechter te volgen ging de Staat in beroep. Daarmee geef je een verkeerd signaal af.”

De geschiedenis lijkt zich nu te herhalen bij de recente uitspraak van de Raad van State in de stikstof-zaak, waarbij de rechter bepaalde dat het huidige beleid om stikstof in de natuur terug te dringen niet deugt. Je ziet  precies hetzelfde gebeuren: ook nu weer reageren overheden met acties om te proberen om die uitspraak heen te komen. Zo wordt getracht het rommelen vol te houden. Die houding heeft mijn vertrouwen in de overheid geschaad.”

De reacties op het Ipbes-rapport hebben haar niet gesterkt in het idee dat de politiek de urgentie van het probleem voelt. “In de VS en Canada werden hoorzittingen door politici gehouden na het rapport. In Nederland is er nog geen Kamerdebat geweest. Dat is opvallend.”

Pijnlijk

Turnhout vindt het pijnlijk dat haar universiteit wordt gezien als mede-veroorzaker van het probleem. “Maar ik vind dat de mensen die mij hierop aanspreken, wel een punt hebben. Al zijn er binnen de WUR ook heel veel wetenschappers die een heel andere visie hebben.”

De hoogleraar zette haar visie afgelopen week uiteen in het universiteitsmagazine Resource  en kreeg volgens eigen zeggen alleen maar positieve reacties. “Mensen die reageren, vinden dat het tijd is dat dit wordt gezegd. Het lijkt mij goed dat de universiteit een keer afrekent met het verleden en transparant is over de eigen rol. Te lang is het idee uitgedragen dat de Nederlandse landbouw de hele wereld moet voeden. Ik vind het belangrijk dat de WUR luistert naar de signalen in de samenleving.”

Raad van Bestuur: we hoeven ons niet te schamen

De raad van bestuur van Wageningen University & Research heeft ‘het idee van professor Turnhout uit de krant vernomen’, aldus Simon Vink, woordvoerder van de raad. “Wat zij precies beoogt met haar oproep is niet duidelijk. Als we naar het onderzoek en onderwijs van de WUR kijken dan zie je dat er voortdurend en consequent is gewerkt aan het verbeteren van landbouwsystemen en het terugdringen van ongewenste neveneffecten: via teeltmanagement, diervoeding, gedragsonderzoek, bemestingsleer, bodembiologie, entomologie, geïntegreerde bestrijding, natuurontwikkeling... ga zo maar door. Onderzoeksresultaten hebben geleid tot praktische oplossingen voor vraagstukken waar boeren en agrobedrijfsleven mee worstelen en hebben ook beleidsmaatregelen onderbouwd die leiden of moeten leiden tot terugdringen emissies.”

“Dat er na de Tweede Wereldoorlog in Nederland is gewerkt aan het veiligstellen van de voedselproductie valt natuurlijk niet te ontkennen: dat was op dat moment hard nodig. Daar moeten we ons ook niet voor schamen. Tegelijkertijd is er vanuit het onderzoek steeds aandacht geweest voor ongewenste neveneffecten zodra die aan het licht kwamen en zijn er in het beleid corrigerende maatregelen genomen en hebben ook de boeren gezocht naar nieuwe betere systemen.”

Lees ook: 

Wageningse klimaatwetenschappers liggen met gemengde gevoelens in de zon

Genieten studenten klimaatwetenschappen van Wageningen Universiteit van het weer, of maken ze zich te veel zorgen over de recordwarmte?

De ene boer ploegt haaks op de andere

Trouws onderzoek ‘De Staat van de Boer’ laat vooral een diep verdeelde boerenstand zien, oordeelt Jan Douwe van der Ploeg, emeritus hoogleraar aan de Wageningen Universiteit.

Minder landbouwgif? Dat is voorlopig niet aan de orde

Het gaat niet lekker met het kabinetsbeleid om de land- en tuinbouw milieuvriendelijker te maken. Uit onderzoek blijkt dat op vrijwel alle punten de situatie niet of nauwelijks is verbeterd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden