Places of Hope: We moeten weer zin in de toekomst krijgen

Een van de ruimtes in de tentoonstelling 'Places of Hope'. De muur oogt als een verzameling van graffiti, maar met verschillende kleurfilters komt het Nederland van nu, de natuur en een blik op de toekomst tevoorschijn.Beeld Sjaak Verboom

Nederland staat voor grote opgaven: de bouw van een miljoen huizen, klimaatafspraken nakomen, van het gas af. Je zou er pessimistisch van worden. 'Places of Hope' laat zien wat er mogelijk is.

De muren lijken vol gekladderd met graffiti. In groen, rood en blauw is van alles door elkaar getekend: flats, water, industrie, volle wegen, bomen. Op de grond ligt zand, de bezoeker loopt over houten vlonders. Een kruiwagen en een schep suggereren werk in uitvoering.

Wat er in een van de ruimtes van de tentoonstelling 'Places of Hope' te zien is, blijkt pas bij het kijken door een kartonnetje met kleurfilters. Blikkend door groen doemt het Nederland van nu op: veel bedrijvigheid, rookpluimen, volle wegen. Bij blauw komt de natuur tevoorschijn, de wolf kijkt je aan, de vos, de das, er blijkt een otter verstopt en een steur, dieren die verdwenen zijn of pas recent weer terug. Rood is de kleur van de toekomst. Elektrisch vervoer, veel fietsen en parken lichten op, naast hightechbedrijven en moestuinen.

De kijkbeleving vertelt in het kort wat Nederland te doen staat, wijst Maarten Hajer, curator van de tentoonstelling in Leeuwarden en hoogleraar aan de Universiteit Utrecht, naar de gekleurde wanden. "Er moeten een miljoen woningen bij komen. We moeten voldoen aan de klimaatafspraken die in Parijs zijn gemaakt. De landbouw staat voor grote veranderingen. Die enorme opgaven maken mensen negatief: het wordt niet meer zo goed als het geweest is. De bedoeling van deze tentoonstelling is om weer zin in de toekomst te krijgen. Het gaat hier niet over wat het meest waarschijnlijke dat gaat gebeuren, maar wat denkbaar en wenselijk is. Er is meer opwinding nodig over wat we zouden kunnen doen."

De tekst loopt verder onder de afbeelding

Affiches over duurzame onderwerpen. Beeld Sjaak Verboom

Hajer heeft als voormalig directeur van het Planbureau voor de Leefomgeving die opgaven, alle statistieken en diagnoses haarscherp in zijn hoofd. "Al die rapporten, notities, de technocratische benadering, het transitiemanagement, het is maar één kant van de zaak. We moeten meer praten over het goede leven, een nieuwe manier van omgaan met elkaar en met de natuur, over sociale duurzaamheid. Dat is wat we met deze tentoonstelling willen laten zien."

De verbeelding is daarbij een krachtig wapen, vindt Hajer. Niet gek dus dat de tentoonstelling plaatsvindt in het kader van 'Leeuwarden culturele hoofdstad van Europa'. Op verzoek van het ministerie van, toen nog, infrastructuur en milieu, heeft Hajer de tentoonstelling samen met cultureel onderzoeker Michiel van Iersel samengesteld.

Vitrages

Het kostte wel wat hoofdbrekens om de wensen van de overheid om ook informatie aan de bezoekers over te brengen, te combineren met een toegankelijke expositie waar ook van alles te beleven valt. Hajer wijst op een aantal vitragegordijntjes, de start van een doolhof vol praktische keuzes. "Het is een labyrint, dat klinkt moeilijk. Maar we merken dat het wat doet met mensen als ze er doorheen zijn gegaan."

Met een setje stickers kiezen bezoekers steeds een van twee of drie doorgangen. Een van de eerste passages gaat over schone energie: allesbrander, isoleren of minder stoken? Het pad van de allesbrander loopt dood, de meeste stickertjes zijn bij 'beter isoleren' geplakt. Voor de liefhebber zijn er de statistieken over energieverbruik en CO2-uitstoot, een 'handout for nerds' kan mee het doolhof in.

De tekst loopt verder onder de afbeelding

Met een groen kleurfilter komt op de graffitimuur het Nederland van nu naar voren.Beeld Sjaak Verboom

De zoektocht gaat van praktische keuzes langzaam over in waarden, precies waar Hajer de bezoeker over wil laten nadenken. Wat geef je op een verjaardag, een cadeau of een beleving? Wat zou je liever willen, dichtbij je werk in de Randstad wonen of rustiger wonen en de helft van de werkweek van huis uit werken? Deze laatste keus is één van de beleidsaanbevelingen die Hajer subtiel in de tentoonstelling heeft aangebracht. "Daar wordt veel te weinig over nagedacht. In alle rapporten en doorberekeningen komt alleen maar de dagelijkse woon-werkpendel voor. We moeten veel meer gaan kijken of we dat op een andere, prettigere manier kunnen organiseren, meer gespreid over de week. Dat is goed voor het welzijn, maar heeft ook grote gevolgen voor de landinrichting."

Vergeten natuur

Places of Hope gaat van het naoorlogse verleden en de eerste supermarkt in Almere, milieuprotesten, moderne interieurs van 'goed wonen' in de jaren vijftig via het heden naar de toekomst. Mooi is de snedig gemonteerde film van beelden uit sciencefictionproducties met daarin veel vliegende auto's en wolkenkrabbers. De pratende slimme koelkast werpt dilemma's op en een wand vol gereedschap, gemaakt door ontwerpers van Wise City, is grappig. "Dit is de 'stip op de horizon'." Hajer pakt een oranje balletje. "En daar de spagaatmeter en de klimaatlaars."

Aan het eind wacht de meest zintuiglijke ervaring van de tentoonstelling. Een houten trap leidt naar een donkere kelder. De voeten stappen in het zand, de wind blaast om de oren, het ruikt naar zee, er is gekrijs van meeuwen te horen. Op een groot scherm gaat het getij in één minuut op en af. Tussen het duingras liggen glazen schelpen met schermpjes die kunstprojecten over de natuur op de Wadden laten zien.

De grondtoon, hier in de 'Waddenkelder', volgens Hajer: "De naoorlogse tijd is er een van veel vooruitgang geweest, maar de natuur is daarbij volledig vergeten. De kwaliteit van de natuur moeten we terughalen in ons bewustzijn, die moet deel uitmaken van de toekomst."

De tekst loopt verder onder de afbeelding

De 'Waddenkelder' probeert bezoekers te laten ervaren dat de natuur onmisbaar is voor de toekomst.Beeld Sjaak Verboom

De toekomst is al begonnen

Over een duurzame, sociale toekomst valt te fantaseren, te lachen of na te denken. Maar de tentoonstelling 'Places of Hope' wil ook duidelijk maken dat die toekomst er al is. Overal in Nederland zijn mensen, coöperaties, gemeenschappen al bezig die vorm te geven. Ze worden 'landmakers' genoemd en laten zien dat 'de revolutie al is begonnen, diep in de haarvaten van Nederland', aldus de curatoren van de expositie.

Van natuurherstel in de Eems-Dollard, een zonnepark op Ameland en een 'ecocommunitypark' als bedrijventerrein, tot het bouwen van de nieuwe Afsluitdijk en ontwikkelen van groen asfalt. Wat al die landmakers doen, valt te lezen in een krantje. Naar landmaker Klaas Sietse Spoelstra, die een burgerinitiatief begon om het verschraalde weidelandschap te redden, is ook te luisteren. Zittend op boomstammen alsof het een gesprek rond een kampvuur is, is het verhaal over de grutto, 'de koning van het grasland', te beluisteren.

Behalve een tentoonstelling is Places of Hope komende maanden ook een ontmoetingsplaats. Zo vindt in een amfitheater van stapels pallets en met kussens van jutezakken iedere maand onder meer 'University of Hope' plaats, bijeenkomsten rond een thema.

Places of Hope; tot en met 25 november in De Kanselarij, Leeuwarden, toegang gratis.

Lees ook: Hoe kunst ons loutert

Kunst kan ons helpen het 'juiste ogenblik' te ontdekken en tot nieuwe vormen van verbondenheid te komen.

De Britse kunstcritica Tiffany Jenkins vindt juist dat we kunst weer moeten waarderen om zichzelf. 'Kunst die sociale cohesie bevordert, maakt zichzelf overbodig.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden