InterviewSilence of the Tides

Pieter-Rim de Kroon maakte een ongewone natuurfilm over het Waddengebied. ‘Het meest fascinerende specimen is de mens’

Pieter-Rim de Kroon: ‘De camera mocht niet bewegen, alleen registreren.’ Beeld Dick Harrewijn
Pieter-Rim de Kroon: ‘De camera mocht niet bewegen, alleen registreren.’Beeld Dick Harrewijn

Met Silence of the Tides maakte Pieter-Rim de Kroon een ongewone natuurfilm over het Waddengebied. De mens is hier de meest fascinerende bewoner.

Onno Havermans

Vanuit zijn werkkamer, in een oude schuur, kijkt filmmaker Pieter-Rim de Kroon uit over veenweidegebied IJdoorn. Zijn zonneterras ligt pal aan het Goudriaankanaal, de brede sloot die over is van de nooit voltooide verbinding tussen Amsterdam en de Zuiderzee uit de negentiende eeuw. Het veen is beschermd vogelgebied. De vochtige bodem zit vol leven en het gras biedt beschutting aan grutto’s, kievitten, scholeksters en tureluurs. In de zomer is het een kakofonie van geluid, vertelt De Kroon. Nu, in de winter, zijn vooral ganzen te horen.

Voor de internationaal bejubelde documentaire Hollands Licht (2003) bivakkeerde De Kroon een jaar aan de rand van het IJsselmeer. Nu verbleef hij zes seizoenen in het Waddengebied voor Silence of the Tides. De film ging in 2020 al in première tijdens documentairefestival Idfa, dat toen grotendeels online plaatsvond. Wegens de beperkende maatregelen in verband met de coronapandemie is de première in de bioscoop uitgesteld. Morgen gaat hij in roulatie.

Een film over het wad, is dat dan meteen een natuurfilm?

“Nee, dat vind ik niet, maar uiteindelijk is het toch ook een natuurfilm ja. Een klassieke natuurfilm gaat primair over beestjes, bloempjes en bijtjes, waarbij mensen meestal krampachtig buiten beeld worden gehouden. Maar het Waddengebied staat vol windmolens, er is industrie, er wordt gevist, het stroomt vol met toeristen. Ik vind de natuur fascinerend, maar het meest fascinerende specimen is de mens. En die woont hier al duizenden jaren. Zijn gedrag is soms positief, soms negatief voor de natuur in het gebied.

“Natuurfilms hebben bijna allemaal een voice-over en prachtige muziek, twee componenten die ik juist niet wilde. Ik wil dat de toeschouwer kijkt en luistert. Daarom moet je de film ook op groot scherm zien in de bioscoop, waar je het allemaal kunt beleven. Ik wilde geen gejaagde stijl, maar pure observatie, een nederige waarneming. Geen interviews, geen obligate drone-opnames, geen muziek...”

Maar muziek is in deze film toch juist nadrukkelijk aanwezig, in de vorm van het kerkorgel?

“Dat is een van de verrassingen tijdens het maken van deze film. Sommige dingen lopen anders dan je vooraf kunt bedenken. We kwamen Birgit Wildeman toevallig tegen, toen ze ’s nachts, bij laag water, van het ene eiland naar het ander liep. Ze bleek organist te zijn en bracht ons naar de Alte Kirche op het Duitse eiland Pellworm, met het prachtige orgel dat is gebouwd door Arp Schnitger. Zij creëerde daarop windgeluiden. Ze laat zich inspireren door de natuur, trekt alle registers open en dan ontsnapt er wind, nog voordat ze de toetsen beweegt. Het was magisch.

“Dat orgel is een soort ademend hart van de film. In het begin is het aarzelend, als alleen die wind erdoorheen speelt, en de organist groeit mee, met als climax dat ze bijna deel is van de storm aan het einde van de film. Zoiets plan je niet, dit is het gevolg van een verrassende ontmoeting. Dat gebeurt vaker tijdens zo’n proces waarin een film ontstaat.”

Hoe bedoelt u dat? Het is toch juist een film over de Wadden?

“Zo is het zeker begonnen. Eind 2016 nam het Waddenfonds het initiatief bij het Filmfonds voor een bijzondere film over het Waddengebied. Dat is niet alleen Nederlands maar ook Duits en Deens, dus de eerste plannen gingen meteen over internationaal gebied, met 500 kilometer kustlijn, 10.000 vierkante kilometer grond en water en miljoenen vogels. Het script schrijven duurde ruim een jaar, we gingen draaien in 2018 en toen vielen we er meteen middenin met die plotselinge heftige winter.

“We hebben zes seizoenen gedraaid, daarna heb je drie à vier maanden nodig voor het geluid en drie à vier maanden voor de montage. Tijdens het draaien ontwikkelt zich een nieuwe film en bij de montage ontwikkelt zich weer een nieuwe film. Ik zocht een ziel. Het getijdenproces van het wad zie ik als ademhaling. Het ademende wad is het hoofdkarakter van de film.

Fragment uit Silence of the Tides, een film over  500 kilometer kustlijn, 10.000 vierkante kilometer grond en water en miljoenen vogels. Beeld Windmill Film
Fragment uit Silence of the Tides, een film over 500 kilometer kustlijn, 10.000 vierkante kilometer grond en water en miljoenen vogels.Beeld Windmill Film

“Zowel de flora als de fauna als de mens hebben er mee te maken, maken er gebruik van. Het zit in de komst en het vertrek van de vogels, in het ritme van dag en nacht, de opeenvolging van de seizoenen, de stand van de maan en de zon, in leven en dood, alles wordt geregeerd door het getijdenproces. De kokkelvissers wachten op laag water, net als de vogels en toeristen die gaan wadlopen. Die toeristen komen met miljoenen tegelijk in de zomer en ze gaan ook weer weg, in de winter is het stil.

“Al die processen zijn verbonden met elkaar. Je moet het ervaren en opeens zie je het, zo verging het mij ook. Dat kun je niet van tevoren in een script vastleggen, het ritme ontstaat in de montage, dat is het mooie van het proces.”

U bedoelt dat uw film dieper gaat dan alleen het wad?

“Is dit een film over het Waddengebied? Of gaat hij over ademhaling? Of misschien wel over de magische relatie met de natuur? In Duitsland, waar de film al draait, werd in de besprekingen meteen een verband gelegd met de overstromingen die afgelopen zomer tientallen mensen het leven hebben gekost en enorm veel schade hebben veroorzaakt. Zelf denk ik ook aan de alarmerende klimaatrapporten. En aan corona, waardoor we toch anders tegen het leven gaan aankijken. Zo kwetsbaar zijn we dus.

“In feite gaat de film daar ook over. Die kwetsbaarheid van het leven, ademhaling, zuurstof. En het decor is het Waddengebied. Daarin zijn de vogels belangrijk, maar wat zich afspeelt in de 5 centimeter dikke laag prut, die telkens onderstroomt en dan weer droogvalt, is voor mij nog veel belangrijker. Daar ontstaat zuurstof en het neemt CO2 op. Daar komt alles tot bloei, van die kleine krabbelende slakjes en garnaaltjes tot de paarse lamsoor. En dan sterft het weer weg.”

En dan schieten er opeens straaljagers over. Dat komt wel binnen.

“Ja, die oefenen op de Vliehors, de grootste zandvlakte van Europa, waar ook veel broedkolonies zitten. Maar die vogels trekken zich van zo’n bombardement niks aan. Ze vliegen op, maar zo gauw de herrie weg is, strijken ze weer neer. Ze passen zich aan net als de zeehonden op de zandplaten. Dat zijn trouwens roofdieren, niet de aaibare beestjes van Lenie ’t Hart. De natuur is helemaal niet lief, iedereen vreet elkaar op.

“En daar tussen beweegt zich de mens, die naar gas wil boren, of naar olie, en met lozingen van de industrie het gebied heeft vervuild. Inmiddels denken en doen we groener, maar aan de westkant van het gebied ligt één van de drukst bevaren zeeroutes ter wereld en aan de oostkant staat het vol met windmolens. Er zijn boeren en vissers. Wetenschappers doen volop onderzoek. En dan die miljoenen toeristen. Dat wil ik laten zien.

Hanni bezorgt post op de Duitse waddeneilandjes Olland en Langeness.  Beeld Windmill Film
Hanni bezorgt post op de Duitse waddeneilandjes Olland en Langeness.Beeld Windmill Film

“De camera mocht niet bewegen, alleen registreren. Ogenschijnlijk gebeurt er niet veel, maar als je blijft kijken is er genoeg te doen. En verandering verhoogt het bewustzijn. Daarom moet de film op groot doek, dat betovert.

“Ik wilde steeds de horizon in beeld. Hoe, dat was een zoektocht. In Hollands Licht ga ik terug naar de zeventiende-eeuwse landschapschilders, met hun lage horizon om het licht te vangen tussen al die prachtige wolkenvelden. Maar hier heb ik juist gekozen voor een hoge horizon, met 80 procent prut in beeld. En constant veranderend licht.”

En dan is er nog Hanni, de postbode.

“Dat is onze Marlon Brando, de one take actor. Hij bezorgt post met een dieselkarretje met Mercedes Benz-logo op een smal spoortje vlak langs het water. Het is ruig en sober, maar dat spoor trekt wel weer scholeksters die er beschut kunnen broeden. Hanni wilde aanvankelijk niet mee doen. We hebben hem moeten overhalen. Een opname moest er meteen opstaan, hij deed niks over en liet zich dan drie dagen niet zien. Tot we hem een keer terug zagen komen van het wad met dingetjes die hij had gevonden. Bleek hij thuis een hele verzameling te hebben, als een ware archeoloog van het wad. Hij wist alles van de Nederlandse bakstenen die overal op de eilanden zijn gebruikt. Ook Hanni is een van die toevallige ontmoetingen die een filmproject zo bijzonder maken.”

Silence of the Tides draait vanaf donderdag 10 maart in de bioscoop.

Lees ook:

Stuntvliegend op zoek naar verdwenen zeehonden

Zeehondenonderzoekster Sophie Brasseur is een paar duizend gewone zeehonden kwijt. Tijdens een duizelingwekkende vlucht over de Nederlandse Waddenzee probeert ze alle zeehonden opnieuw in kaart te brengen.

De terugkeer van zeegras op de Wadden

Zeegras is grotendeels verdwenen uit de Waddenzee. Maar herstel is mogelijk, stellen onderzoekers na vier jaar experimenteren met het planten van zaadjes bij Griend.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden