De eud-president, Ian Khama van Botswana bij de verkiezingscampagne in 2019 van zijn broer, Tshekedi Khama.

InterviewIan Khama

Oud-president Botswana is boos op zijn opvolger: ‘Hij heeft natuurbeheer bij het grofvuil gezet’

De eud-president, Ian Khama van Botswana bij de verkiezingscampagne in 2019 van zijn broer, Tshekedi Khama.Beeld AFP

Tot verdriet van Ian Khama (68), de oud-president van Botswana en een natuurbeschermer pur sang, verkwanselt zijn opvolger zijn erfenis. Natuur heeft voor Khama een prijskaartje, het is het kapitaal van het land. Drie jaar geleden trad de oud-president verplicht af, na twee reguliere termijnen van vijf jaar.

En sinds die tijd is er weinig meer over van een coherent natuurbeheer. Wilde dieren, bomen en schoon water kun je volgens Khama in geld uitdrukken, net als de Mona Lisa of De Nachtwacht. Het is iets waardevols waarmee de mens voorzichtig en verantwoord moet omgaan.

Botswana is beroemd om zijn natuurschoon, om de Okavangodelta, de Kalahariwoestijn, het Chobe Nationaal Park, de Makgadikgadizoutvlaktes en om de wilde dieren. Bijvoorbeeld de meer dan 130.000 olifanten. Ian Khama verbood als president de jacht op olifanten, waardoor hun aantal in Botswana flink kon groeien. Het motto tijdens zijn presidentschap: “Geen dier zal onder mijn regering uitsterven in Botswana”.

Hoe staat het nu met het natuurbeleid in Botswana?

“De huidige president Mokgweetsi Masisi heeft natuurbeheer bij het grofvuil gezet. Anti-stroopeenheden zijn ontwapend. Hun terreinwagens staan te verstoffen bij het ministerie van Wildlife en Nationale Parken. Vroeger waren alle veiligheidsdiensten betrokken bij de bescherming van wilde dieren en natuur, dat is voorbij. Ik hield wekelijks bijeenkomsten met de top van het leger, de politie en parkwachters over de laatste stand van zaken en wildlife-criminaliteit. We hielden precies bij wat er gebeurde om daar vervolgens adequaat op te kunnen reageren. In de hogere lagen van die diensten wisten ze dat het prioriteit had, daardoor werd natuurbescherming zo succesvol. Nu is dat overleg weg, met alle gevolgen van dien.”

U heeft de witte en zwarte neushoorn teruggebracht in het wild in Botswana. Hoe gaat het met de dieren?

“Er waren nog een paar neushoorns over in beschermde parkjes, maar dat is niet de wildernis. In de tien jaar dat ik president was, hebben we de neushoorn in het wild geherintroduceerd. Na een aantal jaren waren er honderden Afrikaanse neushoorns. De laatste anderhalf jaar zijn er zeker 120 dieren door stropers gedood. Dat is circa een derde van de totale populatie zoals ik die in 2018 achterliet. De tien jaar ervoor is er slechts een neushoorn gestroopt. Eén!

“Het anti-stroopbeleid onder Masisi is slechts een lippendienst aan natuurbescherming. De neushoorns worden weer onthoornd, maar dat houdt stropers niet tegen. Ze doden de neushoorn voor het kleine beetje hoorn dat nog onder de huid zit. Dat is veel waard (60.000 dollar per kilo, red). Begin april werden er nog vier karkassen van neushoorns gevonden. Toeristen komen niet voor wilde neushoorns zonder hoorn, die willen die grote majestueuze hoorn op zo’n imposant beest zien.

“Wij deden neushoorns banden met zenders om. Niet om de hals, dat ziet er niet uit. Toeristen willen de neushoorns in het wild zien, dus deden we de zender om de poot, dat zie je niet in het hoge gras. Nu worden er geen zenders meer geplaatst, dus kunnen parkwachters de neushoorns ook niet meer volgen en beschermen. Stropers weten dat en komen ermee weg. De parkwachters staan machteloos.”

Had uw beleid ook een economisch motief?

“De toeristensector is onder mijn presidentschap uitgegroeid tot de tweede economische motor van Botswana, na de diamantwinning en -industrie. Buitenlandse toeristen kwamen graag naar mijn land om wilde dieren te zien en te fotograferen, maar het wild wordt nu gedood.

“Masisi heeft het verbod op de jacht op olifanten opgeheven. Met als gevolg dat de toeristenbranche nog voor de coronopandemie met bijna 15 procent inzakte. Buitenlanders komen niet naar een land waar olifanten doodgeschoten worden, ook al worden er nog geen 300 vergunningen geveild. Het argument voor de jacht is dat de groei van de populatie dan onder controle wordt gehouden, maar op meer dan 130.000 olifanten worden er zeker 300 jonge olifanten per jaar geboren, dus dat is een onzinnige reden.

Kolonel George Bogatsu  van Botswana Defence Force toont de resten van een voor zijn slagtanden gestroopte olifant in het Chobe natuurpark in september 2018. Ian Khama is dan een half jaar president af en meteen worden er veel olifanten geschoten in Botswana.  Beeld AFP
Kolonel George Bogatsu van Botswana Defence Force toont de resten van een voor zijn slagtanden gestroopte olifant in het Chobe natuurpark in september 2018. Ian Khama is dan een half jaar president af en meteen worden er veel olifanten geschoten in Botswana.Beeld AFP

“Met zo’n jachtvergunning worden de grote olifantenstieren, met hun enorme slagtanden, geschoten. Het gevolg is dat de slagtanden steeds kleiner worden, want zwakkere, jongere olifanten met kleinere slagtanden nemen de dominante positie in, en geven hun minder sterke genen door aan de volgende generaties. Toeristen komen nu juist voor die grote iconische olifanten. Daar wordt voor betaald, dat is goed voor de economie en voor de financiering van het natuurbeheer.”

De huidige president Masisi was tien jaar lang uw vicepresident. Waarom gooit hij natuurbescherming overboord?

“Het is een grote schok voor mij, een grote, grote schok dat Masisi dit doet. Hij blijkt niets om natuur te geven. Tien jaar lang zat hij in mijn kabinet als vicepresident en was hij betrokken bij het beleid om de natuur in Botswana te beschermen. Al die tijd speelde Masisi toneel.

“Deze maand was de koning van Swaziland op staatsbezoek in Botswana. Masisi gaf hem de huid van een luipaard cadeau. Eerder gaf hij de staatshoofden van Zuidelijk Afrika een stoel gemaakt van olifantenpoten. Wilde dieren afslachten om er een product van te maken en dat weg te geven: wat is dat voor een mentaliteit, wat is dat voor leiderschap?”

Hoe stonden collega-presidenten in Afrika tegenover uw natuurbeleid?

“We bespraken duurzaam natuurbeheer onderling regelmatig. De meeste presidenten zeiden dat ze dat belangrijk vonden. Het zorgt ook voor inkomsten uit ecotoerisme. Maar echt geïnteresseerd waren ze niet. De vorige president van Zuid-Afrika (Jacob Zuma, red.) interesseerde het geen biet. Stropers konden gewoon hun gang gaan in het wereldberoemde Krugerpark. Corruptie onder ambtenaren, bestuurders en parkwachters tierde welig, iedereen verdiende aan het stropen van neushoorns en olifanten. De huidige president, Cyril Ramaphosa gaat daar gelukkig anders mee om.

“Vooral de presidenten van Gabon (Ali Bongo) en Kenia (Uhuru Kenyatta) deelden mijn visie. Zij waren allebei grote voorstanders van natuurbescherming. Andere Afrikaanse presidenten zeiden dan eufemistisch dat ze voor een duurzaam gebruik van de natuur waren. Maar ze knepen een oogje toe bij overbelasting en de schade die dat opleverde.”

U heeft China altijd buiten de deur gehouden. Waarom?

“China is grotendeels verantwoordelijk voor de enorme afname van het aantal olifanten in Afrika. Het land wil zoveel mogelijk ivoor. Er is in dat land wel een verbod op de handel in ivoor, maar dat is voor de bühne. Er is veel corruptie. Niet voor niets is China de grootste markt voor ivoor. Ik heb China altijd op een armlengte van Botswana gehouden.

“Maar mijn opvolger Masisi heeft direct na mijn aftreden de deur wagenwijd opengezet voor China. Het eerste staatsbezoek, aan het begin van zijn presidentschap, kwam uit China. Onmiddellijk is het jachtverbod op olifanten opgeheven. China is een ramp voor de natuur in Botswana en in Afrika. China zegt je vriend te zijn, het land zegt de vriend van Afrika te zijn, maar ondertussen is Peking uit op onze natuurlijke hulpbronnen en willen ze zoveel mogelijk ivoor uit Botswana.”

Zoon van Seretse Khama

Ian Khama is de oudste zoon van Seretse Khama. Zijn vader is een legende in Botswana en wereldwijd. Als erfgenaam van de troon van het Bamangwata volk in Bechuanaland (Botswana) trouwde hij in 1948 de witte Britse vrouw Ruth Williams, die hij tijdens zijn studie in Londen had ontmoet. Het gemengde huwelijk zorgde voor grote consternatie in het Zuid-Afrikaanse buurland, waar de apartheid hoogtij vierde, net als bij zijn volk in het Britse protectoraat Botswana en in Engeland.

Seretse Khama wist uiteindelijk het vertrouwen te winnen van de Bamangwata. Maar de Britten verboden hem gedurende zes jaar terug te keren naar Botswana, zolang hij niet scheidde van zijn witte vrouw. Een zwarte koning en een witte koningin was voor velen ondenkbaar in die tijd.

Dus deed Seretse Khama afstand van de troon. Hij keerde daarna als gewoon burger terug naar zijn land en ging de politiek in. Hij leidde Botswana naar de onafhankelijkheid en werd de eerste president in 1966.

Over het huwelijk met Ruth Williams en de strijd voor de onafhankelijkheid van Bostwana is in 2016 een speelfilm gemaakt: A United Kingdom.

Ian Khama, het tweede kind en de oudste zoon van Seretse en Ruth, werd de vierde president van Botswana in 2008. Khama houdt zich na zijn presidentschap nog steeds bezig met natuurbescherming en is betrokken bij verschillende natuurorganisaties.

Zijn natuurbeschermingsorganisaties wel effectief?

“Het zijn er te veel, ze buitelen over elkaar heen, ze bedoelen het goed, maar zijn niet zo efficiënt bij het realiseren van hun doelstellingen. Ze zijn veelal Westers. Gelukkig komen er nu meer Afrikaanse natuurbeschermingsorganisaties. Zij zijn beter in het communiceren met en het betrekken van de lokale bevolking bij natuurbehoud. Wilde dieren moeten niet meer gezien worden als voedselbron. Mensen moeten begrijpen dat ecotoerisme veel meer inkomsten voor hen oplevert. In Botswana waren lokale gemeenschappen de beste ambassadeurs voor de bescherming van wilde dieren. Teruggaan naar de jacht, zoals nu gebeurt, is teruggaan naar de donkere middeleeuwen.”

Een jonge witte neushoorn wacht gedrogeerd en geblindoekt op zijn vrijlating in de Okavango Delta, Botswana. De foto won in 2018 de eerste prijs in de 'Environment-Singles'-categorie van World Press Photo. Beeld Neil Aldrige EPA
Een jonge witte neushoorn wacht gedrogeerd en geblindoekt op zijn vrijlating in de Okavango Delta, Botswana. De foto won in 2018 de eerste prijs in de 'Environment-Singles'-categorie van World Press Photo.Beeld Neil Aldrige EPA

U streefde naar een groen bruto binnenlands product. Waarom?

“In 2011 heb ik dat geïntroduceerd voor Botswana. De essentie is dat de biodiversiteit niet negatief beïnvloed mag worden door projecten in het land. Als je plannen maakt, als je je begroting opstelt, neem je de natuur daarin mee. Je kijkt naar de milieu-impact en calculeert eventuele schade aan de natuur.

“Natuurlijke hulpbronnen, zoals schoon water, frisse lucht, en de vegetatie moeten onderdeel zijn van de planning van nieuwe ontwikkelingen in je land. Ik heb daar indertijd Conservation International (een organisatie die zich richt op natuurbehoud, red.) bij betrokken om die natuurlijke hulpbronnen door te rekenen en mee te wegen in de besluitvorming. Ik zie dat meer landen dat nu ook doen.

“Maar Masisi houdt geen rekening meer met de noodzakelijk waarde van de natuur bij de ontwikkeling van zijn plannen. Ik denk niet dat het nog een onderwerp van gesprek is bij het kabinetsoverleg van de huidige regering van Botswana.”

Lees ook:

Botswana wil minder olifanten, dus de vluchtelingen moeten terug.

De belangrijkste olifantenlanden in Zuidelijk Afrika willen populaties gaan managen. Dat betekent onder meer verspreiding over natuurparken in de vijf landen, en het is maar de vraag of de olifanten daar zin in hebben.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden