Bouwvallen

Opruimwoede heeft veel kasteelruïnes verruïneerd

Groeten uit ValkenburgBeeld michiel purmer

Nederland dreigt een flink deel van zijn ruim tachtig kasteelruïnes te verliezen. Dat doet het landschap en de geschiedenis geen goed. 

De afgelopen twintig jaar is een behoorlijk aantal kasteelruïnes verworden tot ‘trouwlocatie’, opgeleukt met onechte ornamenten. Andere zijn door onvoldoende conserveren helemaal verdwenen. Ongeschonden kasteelrestanten zijn evenmin veilig; voor een aantal ervan liggen snode plannen klaar, waarschuwen historisch geograaf Michiel Purmer en Henk Baas van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Zij deden onderzoek naar de ruïnes.

Purmer, die werkt als adviseur cultureel erfgoed bij Natuurmonumenten, studeerde 20 jaar geleden af op kasteelruïnes in het Nederlandse landschap, als historisch geograaf aan de Universiteit Utrecht. Hij bracht de toestand in kaart van de ruim tachtig kasteelrestanten die Nederland rijk is. Grote, zoals de ruïne van Brederode (Santpoort-Zuid), ruïne Valkhofburcht in Nijmegen en de ruïne van Valkenburg, maar ook kleine. Daaronder vallen bijvoorbeeld het simpele muurtje van Annedael in Midden-Limburg of dat van het kasteel in Egmond aan den Hoef. Na een ontmoeting met Baas, én uit eigen nieuwsgierigheid, herhaalden ze onlangs samen het onderzoek.

Een misverstand als redding

De Burcht in Leiden en Valkhof in Nijmegen zijn ongeschonden kasteelruïnes. Dankzij een misverstand. Heel lang is gedacht dat ze door de Romeinen waren gebouwd en dus behouden moesten blijven.

Van een alarmklok wil Purmer nog niet spreken, maar grotere waakzaamheid is volgens hem wel geboden. Met 65 procent van de tachtig Nederlandse kasteelruïnes (inclusief de complete kastelen) is in de afgelopen twee decennia niets gebeurd. “Maar voor 11 procent hiervan bestaan wel – vaak voor het ruïneuze karakter desastreuze – herbouwplannen. Veilig zijn deze dus allerminst.” Zo bestonden er tot voor kort serieuze plannen om de grote toren van de Valkhofburcht in Nijmegen te herbouwen. Dat ging uiteindelijk niet door. In 2017 dreigde de ruïne van Egmond – nu slecht een muurbrok en funderingen – opgeleukt te worden met een reconstructie van de 28 meter hoge toren. Een toren verrees er wel op de ruïne van Daelenbroeck (Herkenbosch), inmiddels herbouwd en in gebruik als hotel. De herbouw van de ruïne van Schaesberg (Landgraaf) is in volle gang.

De Keverborg in KesselBeeld michiel purmer

Als ruïne ‘opgeknapt’ en daarmee behouden, is 24 procent van de tachtig.  Daarvan is 11 procent gebeurd op een, in de ogen van de onderzoekers, vaak wat ‘spraakmakende’ manier; geheel of gedeeltelijk herbouwd. Een manier die veel ruïneliefhebbers gruwelijk zouden noemen. Zoals de Keverborg in Kessel (Midden-Limburg) en Nederhemert in de Bommelerwaard. De ene met duidelijke eigentijdse toevoegingen, de andere meer in de vorm vóór verwoesting tijdens de Tweede Wereldoorlog. De ruïne van het Limburgse Horst trof helemaal een opvallend lot. Een deel ervan is gerestaureerd om er een escaperoom in te vestigen. Voor de verdere toekomst moet worden gevreesd nu de ruïne, inmiddels omgedoopt tot ‘Kasteel Huys ter Horst’, zich moet ontwikkelen tot een ‘functioneel en zichzelf financieel bedruipend bouwwerk’.

In het Limburgse HorstBeeld michiel purmer

Herbouwen van de ruïne betekent naar Purmers idee het wegvegen van de historie. Zeker als dit met verkeerde, te moderne bouwmaterialen wordt gedaan of qua architectuur niet-verantwoord gebeurt. Ook wordt het eeuwenlang gebruik van het kasteel of de ruïne door foute restauratie weggevaagd.

Bekend van de ansichtkaart

“Neem de ruïne in Valkenburg aan de Geul, restant van het kasteel dat in 1672 werd opgeblazen. Bijna 350 jaar beheerst de ruïne het silhouet van het stadje. Al sinds het toerisme in Limburg midden 19e eeuw ontstond, trekt de kasteelruïne bezoekers. Dominees schreven erover, menig toerist stuurde een ansichtkaart van de ruïne naar huis. Als de bestaande plannen voor herbouw zouden worden uitgevoerd, veeg je dus ook die historie weg.”

De ruïne van ValkenburgBeeld michiel purmer

Nederland kent geen ruïnetraditie, ziet kasteelruïnes niet als historische elementen in en van het landschap.Het is een zienswijze met soms dramatische gevolgen, betoogt hij. Men realiseert zich niet dat een kasteelruïne een verhaal vertelt; een gevoel van romantiek oproept en het verleden laat herbeleven. Zelfs niet als de ruïne relatief jong is zoals de complexen die uit de Tweede Wereldoorlog stammen, constateert Purmer.

Ooit telde ons land vele honderden kastelen, middeleeuwse bouwwerken met een weerbaar karakter. Het merendeel hiervan is later verbouwd of afgebroken, al dan niet nadat het kasteel al tot ruïne was verworden. Veel kastelen werden grondig verbouwd tot modern landhuis.

Purmer: “We zijn hier te opruimerig, ook al door het gebrek aan ruimte. Kasteelruïnes zijn functieloos en daarmee – in Nederlandse ogen – nutteloos. Dus kan je ze net zo goed afbreken.” Temeer daar door de tijden heen bouwmateriaal hard nodig was. Baksteen is goed herbruikbaar. Bovendien waren in ons lage land de meeste kastelen omgeven door water wat de afvoer van het bouwmateriaal vergemakkelijkte.

Maak een landschapspark

Dat hergebruik zie je veel minder in het buitenland. In Frankrijk bijvoorbeeld liggen de meeste kastelen op een berg waardoor afvoer van het bouwmateriaal moeilijk was. En in Engeland zijn veel kastelen en vooral kasteelruïnes met aandacht, respect en liefde als tuinornament in een landschapspark opgenomen en worden als zodanig gekoesterd. Scotney Castle en Fountains Abbey zijn bijvoorbeeld beide onderdeel geworden van Engelse landschapsparken.

Scotney Castle in KentBeeld michiel purmer

De opruimwoede ten spijt ging in Nederland niet alles tegen de vlakte. Naast de kasteelrestanten is er nog steeds een behoorlijk aantal intacte kastelen. Het Muiderslot in Muiden, kasteel Hoensbroek (Hoensbroek), Doornenburg (Doornenburg) en Loevestein (Poederoyen, Zaltbommel) bijvoorbeeld.

Niet alleen voor de oude restanten, ook voor bouwsels uit de Tweede Wereldoorlog telt voor Purmer de ‘menselijke geschiedenis’ zwaar. Anders dan de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed adviseert, vindt de historisch geograaf dat deze ruïnes vooral ruïne moeten mogen blijven. “Ze zijn het bewijs van de waanzin van oorlog en daarmee van wezenlijk belang.”

De Rijkdienst is niet tegen een mogelijke herbouw temeer daar er nog goede afbeeldingen en beschrijvingen van over zijn. Dat geldt bijvoorbeeld voor de eerder genoemde ruïnes van Nederhemert en de Keverborg.

Wel conserveren

Purmer is trouwens geen voorstander van een totale ‘laissez faire’. “Kenmerkend voor een ruïne is verval. Dat betekent dat als je niets doet, het kasteelrestant op een gegeven moment verdwenen is. Door op een verantwoorde manier te conserveren blijft de ruïne voor de toekomst behouden.

De historisch geograaf: “Consolidatie of verantwoorde herbouw, maar in elk geval moet Nederland meer respect tonen voor haar kasteelruïnes. Een kasteelruïne is een verhaal over de geschiedenis. Ze zijn een bron voor fantasie. Gun kinderen hun dromen over ridders.”

De ruïne van BrederodeBeeld michiel purmer

Lees ook: 

Stichting Alde Fryske Tsjerken bestaat vijftig jaar: ‘Van ruïnes maken we kerken waar we trots op kunnen zijn’

De Stichting Alde Fryske Tsjerken bestaat vijftig jaar. In die halve eeuw redde de stichting 52 historische Friese kerken van de verwaarlozing. Voorzitter Jan Kersbergen laat zijn drie favorieten zien. 

Dit zijn de echte bewoners van ‘Downton Abbey’

Sinds de serie (en nu ook film) ‘Downton Abbey’ zijn Britse landhuizen gewilder dan ooit. Louël de Jong bezocht afgelopen weekend de bewoners van Highclere Castle, het kasteel waar film en serie zijn opgenomen. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden