Op zoek naar planten en dieren in de duinen

Linda Slikboer en Wil van der Hoven, onderzoekers in Naturalis. Foto: Werry Crone Beeld Werry Crone

Vijfduizend planten- en dierensoorten in de duinen vinden, dat was het doel van soortbeschermers vorig jaar. Maar de teller gaat nu richting de zevenduizend. Al die soorten determineren is monnikenwerk en vaak voer voor superspecialisten. 

“Juist. Achterscheen zwart en niet geel. Moet de roodzwarte dubbeltand zijn. Duidelijke rimpeling tussen de tergieten: roodbuikje!”, klinkt het. De bijen, want daar gaat het hier om, gaan in buisjes, de volgende gaan onder de microscoop. Even verderop aan de tafel klinkt een vergelijkbaar gemompel en krijgen een ingesnoerde waterzweefvlieg en kale sapzweefvlieg een identiteit. Ook zij gaan in buisjes; nog tientallen te gaan. Wonderlijke termen vliegen door de lucht. Tergiet, rugplaatje, voortarsleed en pterostigma.

Linde Slikboer (bijenspecialist) en Wil van den Hoven (vliegenkenner) zijn aan het werk op de Naturalis-afdeling EIS Kenniscentrum Insecten te Leiden: twee van de tientallen insectenspecialisten voor wie het nu de tijd is van het grote monnikenwerk op de afdeling EIS Kenniscentrum Insecten bij Naturalis, Leiden.

Bomen afstoffen

2018 was het jaar van de 5000 soorten, een jaar waarin de vrijwilligers en beroepskrachten van EIS-Kenniscentrum, Stichting Anemoon, de Vlinderstichting en meer soortbeschermende instanties in Nationaal Park Hollandse Duinen probeerden 5000 soorten planten en dieren te vinden. Het werden er uiteindelijk vermoedelijk meer dan 7000. Vermoedelijk omdat nog heel veel, met name insecten, nog niet op naam zijn gebracht. Zwervend door de duinen brachten bijna 2000 vrijwilligers tijdens 4000 werkdagen duizenden planten en dieren al direct op naam en werden bijna een kwart miljoen waarnemingen ingevoerd op Waarneming.nl. 

Voor het verzamelen van insecten was niets te gek. Er werd ‘insecten-gezogen’ met een omgekeerde bladblazer, verzameld door het met stoffer en blik afstoffen van bomen en veel gezwierd met netten. Zelfs lijkenpikkerij op een paar neergelegde kadavers bleek populair. Niet dat dat helemaal lukte: ook rode bosmieren bleken van het oude vlees te houden en duldden geen andere insecten in de buurt.

Libellen, nachtvlinders, sprinkhanen en vlinders werden, nadat zij met een net of nachtvlinderval gevangen waren al meteen van een naamplaatje voorzien. Maar voor het merendeel van insecten – onder meer voor veel wespen, mieren, loopkevers, aaskevers, vliegen en bijen – was meer onderzoek nodig.

Van potval naar microscoop

Dat onderzoek begint met een insectenbrij ‘op sterk water’. Bijen, vliegen, wespen, mieren, kevers, springstaarten en tal van andere soorten worden met een malaise- of potval gevangen. De eerste bestaat uit een soort tentconstructie waar de dieren in vliegen of kruipen. Dankzij de speciale constructie vallen ze in een pot met 70% alcohol. Geen dronkenschap maar de dood als gevolg. Een potval is simpeler, een met vloeistof gevulde pot ingegraven in de grond waar lopende insecten in vallen. De potten werden eens per twee weken geleegd.

“En dan heb je elke keer dus zoiets”, zegt Van den Hoven terwijl hij op een pot met daarin een drijvende, onherkenbare bruinzwarte smurrie wijst. “Aan de wetenschappers om hier een mooie lijst van aangetroffen beesten van te maken.”

Als eerste zijn een paar studenten aan zet. Zij sorteren vliegen bij vliegen, wespen bij wespen, mieren bij mieren. Vervolgens wordt elke orde/hoofdgroep onderverdeeld in – bij de vliegen bijvoorbeeld – acht groepen. Muggen bij muggen, zweefvliegen bij zweefvliegen etcetera.

Tijd voor een reis. Per post, ‘beplakt met postzegels’ en verpakt in buisjes, komen de diertjes bij de echte kenners. Daar zitten ook buitenlandse kenners bij. Zo woont de enige slankpootvliegspecialist in België.

De specialisten brengen, soms na wekenlang zoeken en vergelijken in historische collecties en in elk geval na microscopisch onderzoek, elk dier op naam. Slikboer: “Er bestaan alleen in Nederland al 358 soorten bijen. Daarvan vallen er natuurlijk de nodige af. Niet alleen is een aantal uitgestorven, maar bovendien komen sommige soorten niet in de duinen voor. De boemerangmaskerbij bijvoorbeeld, is alleen in Zuid-Limburg te vinden. Andere zijn juist vooral of uitsluitend in de duinen te vinden. Zo ook de gouden slakkenhuisbij, een bijtje dat broedcellen bouwt in lege slakkenhuisjes. 

Minuscuul zwart friemeltje

Een groot deel van de in de duinen voorkomende soorten lijkt echter sprekend op elkaar en zijn alleen onder de microscoop van elkaar te onderscheiden” vertelt Slikboer terwijl ze met grote voorzichtigheid en precisie een minuscuul zwart friemeltje manipuleert. Ze laat even meekijken. “Let vooral op het genitaal. Dat is heel kenmerkend.” Niet voor de leek, zo leert de blik. Veel meer dan een onduidelijk bouwsel weet die zelfs van de hele bij niet te maken.

Een potval wordt gebruikt voor het vangen van de insecten en alles wat in die pot komt, moet dus worden uitgeplozen & gedetermineerd. Beeld Werry Crone

Ook Van den Hoven is in zijn uitleg moeilijk te volgen en té specialistisch voor een gewone sterveling. Maar ach. Ook zonder uitleg is en blijft het genieten van je reinste dierenpoëzie. Van geelbuikplatbek, gedeukte sapzweefvlieg, tengere korsetzweefvlieg, grote gevlekte langlijf en snuitplatvoetje.

Tientallen kenners zijn nijver aan het werk, maar voor veel groepen, zoals de pseudoschorpioenen zijn nog niet eens specialisten gevonden. “En in sommige soorten is niemand gespecialiseerd. Dieren uit die groep blijven dus voorlopig nog onbekend. Maar sowieso kost het op naam brengen nog heel veel tijd. Niet alleen door het enorme aantal te determineren individuen, maar ook omdat soms internationaal overleg of validatie nodig is”, legt Vincent Kalkman, vanuit EIS Kenniscentrum Insecten een van de drijvende krachten achter het 5000-soortenjaar uit.

Kalkman: “Maar zelfs zonder die finesses komen we zeker in de buurt van de 7000 soorten planten en dieren. Dat enorme aantal is niet alleen aan de grote landschappelijke diversiteit (bos, open zand, duinvallei etc.), maar ook aan de enorme inzet van de vrijwilligers te danken. Door nog langer te zoeken komen we wellicht op 8000 soorten. Het is echter nooit de bedoeling geweest om precies te weten hoeveel soorten er zijn. Het gaat om een indicatie van de biodiversiteit.”

Exoten

Gevraagd naar het nut van het project als je toch al weet dat het gebied heel rijk is, antwoordt de insectenman snedig: “Wat is het nut van de Olympische Spelen? Daarvan weet je van tevoren ook al vaak wie gaat winnen, toch wil je wel zien of dat echt lukt.” Meer serieus voert hij aan dat kennis zorgt voor een betere bescherming en beter beheer. Bovendien geeft het de mogelijkheid opkomst en verspreiding van exoten nauwlettend in de gaten te houden.

Beeld Werry Crone

Van de 7000 aangetroffen soorten, bleken er vijftien nieuw voor Nederland, waaronder één exoot; een landwants uit Zuid-Europa.

Verheugender was de vondst van de veertien overige, dertien insecten en een – toevallig passerende – vogel (de grijswangdwerglijster). Sommige nieuwe insecten zijn echt verassingen voor de biologen. De gevonden helmstofluis is in Europa alleen bekend van Engeland en Frankrijk; van de nieuw ontdekte zandbij is de dichtstbijzijnde vindplaats Frankrijk. 

Vijftien nieuwe soorten, 7000 planten en dieren en nog een onbekend aantal te gaan.

Ondertussen studeren Van Hoven en Slikboer dapper door. “Abdomen, femur, wilgenelfje, stipfopwesp…”

Lees ook:

Biodiversiteit begint al bij de tuintegel

Decennialang kachelde in Nederland de natuur achteruit. Heggen, struwelen, bosschages, oude landschappen: ze zijn verdwenen. Tegenwoordig is in de stad meer te genieten van natuur dan op het platteland, zoveel soorten zijn daar verdwenen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden