Mooiste NederlandUrk

Op Urk geen toerisme, maar wel paling, schol en zalm

URK Monica WesselingBeeld Monica Wesseling

Vis, vis, vis. Dat is waar het in Urk na al die jaren nog altijd om draait. Dat is bijzonder, want de meeste dorpen verloren na de afsluiting van de Zuiderzee hun focus op de visserij.

Het is goor weer deze middag in Urk, maar het lijkt de mannen niet te deren. Uur na uur zitten ze op het bankje bij de haven te staren naar het water, ooit hun Zuiderzee. Naar de verdwenen woelige baren, naar het kabbelen van het water. Woorden kunnen onuitgesproken blijven; de boekdelen liggen opgeslagen in hun collectief geheugen.

Geen toerisme, geen grootse industrie maar paling, schol en zalm in Urk. Vis verhandeld op de grootste visafslag van Europa de – in oppervlakte – kleinste gemeente van Nederland.

Het vissige karakter van Urk doet zich meteen gelden als ik het dorp in loop. Niet zozeer door de lichte visgeur die ik meen te ontwaren, als wel door de kleine vissersmanshuisjes. Beelden doemen op van potige vissersvrouwen met aan de arm een mand vol vis en gevolgd door slierten kinderen.

URK Monica WesselingBeeld Monica Wesseling

“Het was voor de vissers sappelen in de wintermaanden. De Zuiderzee lag dicht, de inkomsten opgedroogd, de gezinnen groot, de armenzorg ontoereikend. Ziekten als tyfus en dysenterie hielden huis door de slechte hygiëne”, vertelt historica Eva Vriend die me op mijn wandeling een poosje vergezelt. Vriend deed, onder meer via zo’n honderd gesprekken met nazaten van Zuiderzee-vissers, uitgebreid onderzoek naar de manier waarop de dorpen rond het IJsselmeer reageerden op de afsluiting van de Zuiderzee. De aanleg van De Afsluitdijk veranderde de Zuiderzee in IJsselmeer, zout in zoet. De eerste jaren na de afsluiting was de visvangst nog heel fatsoenlijk, maar uiteindelijk droogden de oogsten op. Urk reageerde hierop anders dan alle andere dorpen. Het bleef als enige vissersdorp pur sang, getuige ook de afbeeldingen van schepen en ankers aan de gevels.

“Urk is en was anders”, constateert Vriend. “In ligging en in volksaard. Net als Wieringen en Marken was het tot begin vorige eeuw een eiland in de Zuiderzee, maar lag verder in het water, was meer geïsoleerd. Het werd bij de inpoldering een soort buitengewest van de nieuwe polder.”

Urk Monica WesselingBeeld Monica Wesseling

Ik word gecorrigeerd: Ja, ze is óp Urk geboren

De Urkers zagen hun eiland opgeslokt worden door de nieuwe polder, maar waren niet bepaald welkom. Van rijkswege was immers bepaald dat de nieuwe polder bewoond moest worden door modelburgers en Urkers voldeden hier – althans volgens de ambtenaren – niet aan. Gewend aan een leven ‘op eigen kracht’ en in gevecht met de elementen heetten ze koppig en ongedisciplineerd te zijn. Een merkwaardige karakterisering, zo lijkt me, want lopend door het dorp word ik steeds vriendelijk gegroet.

Het wantrouwen van rijkswege gold niet alleen voor de Urkers; ook van de visserslui uit onder meer Volendam en Spakenburg moest men niets hebben. Toch bleef alleen in Urk de visserij echt overeind. In Volendam kozen de vissers voor een bestaan in de industrie en de Spakenburgers voor de handel. Urkers zijn avontuurlijker en fanatieker, verklaart Vriend het verschil. Van een omscholingscursus in het kader van de Zuiderzeewet moesten ze dan ook niets hebben. “Het bleven vissers.” Niet dat het een vetpot was. Het aantal tbc-gevallen was het dubbele van het landelijke gemiddelde, in ten minste 32 krotten woonden, zoals de burgemeester het uitdrukte, ‘crepeergevallen’.

Maar het bleven vissers. Het bleven eilanders. En dat merk ik. Want als ik aan een vrouw vraag of ze in Urk geboren is, word ik vriendelijk doch heel beslist gecorrigeerd: ja, ze is óp Urk geboren.

Beeld Monica Wesseling

De eerste decennia na de afsluiting voeren de Urker-vissers gewoon nog vanuit de thuishaven uit. Maandagochtend weg, zaterdagochtend terug. De economische ‘vooruitgang’ dwong ze echter over te stappen de boomkorvisserij met zwaardere kotters. Te zwaar voor de Urker haven, een haven die nu wat triest oogt met slechts plezierschepen, een historische wrakke kotter en een enkel écht schip, hier ter reparatie.

Vanuit de haven loop ik naar het Vissersmonument, ter nagedachtenis aan zij die, zoals zo prachtig heet, op zee zijn gebleven. Het beeld van een vrouw turend over het water doet bijna romantisch aan. Niet voor de Urkers voor wie het water niet alleen leven maar ook de dood brengt. Geen familie zonder verlies.

Wind, geklots en vogels

Ik zoek het water op. Het open, opgesloten water, dit getemde maar af en toe nog immer woeste IJsselmeer. Hoewel de jas nog dicht is en de handen in handschoenen opgeborgen, is voor een groepje kuifeenden de lente al aangebroken, getuige de amoureuze escapades. Twee futen dansen hun wonderschoon ballet van buigingen, bruidsgeschenken en uitgestrekte nekken. Koppen schudden, veren in de meest voordelige positie getooid, borsten pront opgezet.

Hoog in de lucht trekt een lijntje aalscholvers voorbij, decennialang beticht van visdiefstal en daarmee vermeende en geduchte concurrent van de broodvissers. Een kwaaie naam die zelfs ontaardde in een officiële limitering van het toegestane aantal ‘broedgevallen’.

URK Monica WesselingBeeld Monica Wesseling

De aalscholvers zijn een quasi-probleem, de echte van dit ­IJsselmeer zijn bedreigender. Want het opsluiten van zulk een machtig water, van het afsluiten van het voedend tij, het volplempen met windmolens, van het aanleggen van harde dijken en daarmee vernietigen van ondiepe paai- en opgroeizones voor vissen maakt mies, heel mies.

Maar kom, laat ik optimistisch blijven en hopen dat bewustwordingsacties als die van de Vogelbescherming het licht doet schijnen. Toestaan dat wind, geklots en vogels me in vervoering brengen.

En kijk. Het lukt. Gelijk een vissersvrouw staar ik in de verte, naar het donkere water met zijn zilveren strepen waar de lucht in op lijkt te gaan. Vogels nemen me mee naar verre vederlichte verte.

Meer info

Schedels

De Urker doden werd 1877 geen rust gegund als gevolg van de dwaling van een aantal wetenschappers. Zij vermoedden dat op Urk het oer-Nederlandse ras nog te vinden was. Om hierachter te komen maten ze de schedels op van de inwoners. Ze gingen ver en ontvreemden zelfs zes schedels uit graven. Van een oerras was natuurlijk geen sprake.

Route

Onnodig een route aan te geven. Vuurtoren en vissersvrouw zijn onmogelijk te missen. Urk is vanuit NS Lelystad via het busstation in Nagele goed te bereiken. In het oude dorp is een blauwe-parkeerzone; op het haventerrein is parkeren ook mogelijk.

Boek

Het vermelde onderzoek is de basis voor het boek ‘Eens ging de zee hier tekeer’ van Eva Vriend dat nu in de boekhandel ligt, € 24,99.

Voor Het mooiste Nederland probeert de redactie van Trouw de mooiste fiets- en wandelroutes door Nederland uit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden