Dierenwelzijn

Ook een kweekvis kan voelen, maar wat precies...?

null Beeld Hollandse Hoogte
Beeld Hollandse Hoogte

Kweekvis heeft voordelen: hij wordt dicht bij huis geproduceerd, er is geen bijvangst of verstoring van de zeebodem en antibiotica zijn vrijwel onnodig. Maar is zo’n kale bak met vissen nou diervriendelijk?

Een vis op je bord zonder dat daarvoor het onderwaterleven in de zee overhoop is gehaald, gevangen zonder dat er andere soorten in het net zijn blijven haken: dat kan door kweekvis te kopen. In Nederland kun je niet alleen met uitsterven bedreigde paling uit de kweek eten, maar ook soorten als tarbot en yellowtail kingfish uit de familie van de horsmakrelen, die in Zeeland gekweekt wordt. Met ASC-keurmerk, het milieukeur voor kweekvis.

Smakelijk én duurzaam, lijkt het. Maar dierenwelzijnsorganisatie Compassion in World Farming heeft zo haar twijfels over het leven van vissen in kweektanks. Er is in Nederland geen wetgeving die het welzijn van kweekvissen beschermt.

In een onlangs verschenen rapport trekt organisatie aan de bel: de leefomstandigheden van gekweekte vissen zijn ver onder de maat, schrijft ze. De kale tanks waarin veel kweekvissen worden gehouden, bieden geen plek om te rusten of te schuilen, aldus de organisatie. Ook krijgen de vissen niet de kans om te ‘exploreren’, stelt het rapport; de omgeving van de kweekvis is weinig prikkelend.

En de kweekvis komt niet altijd even pijnloos aan zijn eind, volgens de organisatie. Hoewel Nederlandse kweekvisbedrijven bijna alle vissen voor de slacht bedwelmen, deugen de verdovingsmethoden niet altijd, meent ze. Verdoven met elektriciteit of een slagpen gaat weleens fout, met veel stress als gevolg.

Het onverdoofd slachten van vissen is niet wettelijk verboden. Alleen voor de paling is in 2018 een verbod op onbedwelmd doden ingevoerd. Maar volgens de dierenrechtenorganisatie biedt een Europese verordening, die bepaalt dat dierenleed moet worden vermeden, een juridische basis om onverdoofde vissenslacht te verbieden. Nederlandse kweekvissers die onverdoofd vissen doden, zouden daarmee in overtreding zijn.

De organisatie hekelt het gebrek aan transparantie van de sector. “Het is opmerkelijk hoe weinig cijfers er worden gepubliceerd”, zegt campagneleider Annemarie Brijder. “Anders dan in de veehouderij wordt er niet bijgehouden wat de sterfte onder dieren is. Het is gissen hoe het ervoor staat.”

Er zijn geen regels, dus op dierenwelzijn controleren gaat niet

Volgens de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit zijn er 53 kweekvisbedrijven in Nederland. De NVWA voert zo’n twintig controles per jaar uit. Op ‘meldingsplichtige’ ziekten, welteverstaan. Want door het gebrek aan regelgeving kan de NVWA niet op dierenwelzijn controleren. “Wij handhaven alleen”, zegt een woordvoerder. “Het bepalen van de regels is aan de regering.”

Er is misschien geen wetgeving, zegt Norbert Jeronimus, secretaris van de Nederlandse Vereniging van Viskwekers, maar er is wel een gedragscode voor viskwekers, met normen voor welzijn en gezondheid van vissen. En, zegt hij, er bestaan misverstanden over de cijfers van het onverdoofd slachten van vissen. “In berichtgeving vanuit de Tweede Kamer werd gesteld dat op vier van de zestien onderzochte bedrijven onverdoofd paling werd geslacht. Maar volgens de Voedsel- en Warenautoriteit waren die vier bedrijven geen kwekers.”

Nederlandse kwekerijen slachten volgens Jeronimus bijna altijd verdoofd, en lang niet meer altijd met slagpennen, zoals Compassion in World Farming beweert, maar met watergeulen waarin vissen met elektriciteit bedwelmd worden.

Over dierenwelzijn kan Jeronimus kort zijn. “Een vis die zich niet prettig voelt, die eet niet. En een vis die niet eet, die groeit niet.” Kwekers zullen dus altijd zorgen voor het welzijn van de vis, stelt hij. “Ze zijn er 24 uur per dag mee bezig.”

Om een bezoek van de krant staan viskwekers niet te springen. Dat de sector nogal gesloten is, vindt Jeronimus niet gek. “Er leeft een heel negatief beeld bij mensen over kweekvissen. Zo denken ze dat er veel antibiotica wordt gebruikt, terwijl dat niet het geval is. In Nederland mogen alleen dierenartsen antibiotica toedienen aan zieke kweekvissen. Kwekerijen hebben dat niet op voorraad.”

‘Vissen hebben bewustzijn, daar dienen we rekening mee te houden

Nederlandse kweekvis wordt gehouden in gesloten systemen, zegt onderzoeker Hans van de Vis van de Wageningen Universiteit en Research, en dat heeft voordelen. Kweekvis leeft in bakken water op het land, die niet in verband staan met rivieren of zeeën. “Zo houd je virussen en bacteriën letterlijk buiten de deur.” Ook kunnen parasieten van kweekvissen geen wilde exemplaren besmetten. “Het is een technologisch zeer ontwikkelde sector.”

Hoe het met het welzijn van kweekvissen is gesteld, vindt Van de Vis moeilijk te zeggen, omdat het lastig is om te bepalen waar de knelpunten zitten voor het welbevinden van vissen. Vaststaat dat vissen gevoelens hebben, zegt Van de Vis. “Daarmee behoren ze tot onze moral circle: ze hebben een bewustzijn hebben en daar dienen we rekening mee te houden.”

Waar het om gaat is dat we weten dát vissen gevoelens kunnen ervaren, ook al weten we niet precies welke. “We hebben de neiging om pijn bij vissen te definiëren aan de hand van hoe we zelf pijn voelen. Maar de hersenen van vissen zitten anders in elkaar, ze komen uit een totaal andere leefomgeving dan mensen en andere zoogdieren.”

En de ene vis is de andere niet, zegt de onderzoeker. “Er is een grote diversiteit aan soorten. Qua zenuwstelsel en gedrag verschillen die veel van elkaar.” Daarmee verschillen ook hun behoeften, aldus Van de Vis. “Een dier dat voorkomt in de arctische wateren heeft geen last van kou, terwijl een tropische vis veel stress zou hebben als je hem in koud water plaatst.”

Zelfs tussen twee vissen van dezelfde soort kan er verschil zijn. “Vissen hebben verschillende karakters. Dat moet je niet interpreteren als menselijke persoonlijkheden, maar er zijn reactieve en proactieve vissen. Proactieve vissen kennen, als je het een beetje zwart-wit stelt, twee smaken in hun gedrag: vluchten of vechten. Reactieve vissen kunnen juist op veel verschillende manieren reageren op een situatie.”

‘Een kale bak is niet per definitie slecht’

Van de Vis vindt het rapport van Compassion in World Farming daarom ‘te stellig’. “We weten nog niet geweldig veel van de essentiële behoeften van vissen tijdens het kweekproces. Het zou goed zijn als daar meer onderzoek naar wordt gedaan. We weten wel uit onderzoek naar zebravissen dat die weerbaarder zijn wanneer er aan hun behoeften is voldaan.”

Dat hoeft niet ingewikkeld te zijn. “Een kale bak is niet per definitie slecht. Je kunt zeggen: dat is een saaie omgeving. Maar neem de yellowtail kingfish, die is een sterke zwemmer, geen bodemvis. Het is goed mogelijk om in een houderijsysteem het dier de kans te geven zijn eigen gedrag te vertonen.” 

Hij benadrukt dat kwekers die vissen onverdoofd slachten geen wetten overtreden, al is wel bekend dat onverdoofd slachten voor vissen veel stress en ongerief oplevert. Van de Vis: “Er is inderdaad een Europese verordening die bepaalt hoe je landbouwdieren, zoals varkens, moet verdoven en slachten. Voor vissen zijn die methodes niet gespecificeerd. Er is alleen een algemeen uitgangspunt: vermijd ongerief of minimaliseer het.” Zonder wettelijke voorgeschreven methodes stelt de verordening dus geen eisen aan de wijze waarop vissen worden geslacht, zegt hij. “Je kunt niet handhaven op iets wat niet is voorgeschreven.”

Dierenwelzijnsactivist Brijder juicht onderzoek naar welzijn van vissoorten toe, maar wil niets weten van de bezwaren van Van de Vis. “Een meerval is inderdaad iets anders dan een paling. Maar dat hoeft toch niet te betekenen dat we dan maar geen eisen stellen aan het welzijn van het dier?” Je kunt veel leren van hoe vissen zich in het wild gedragen, stelt Brijder. “Palingen zijn normaal gesproken solitair en leggen duizenden kilometers af. Dan kun je je wel voorstellen hoe ze zich voelen, met z’n allen in zo’n bak.”

Lees ook:

Laatste ambachtelijke palingrokerij in Elburg maakt plaats voor nieuwbouw: ‘Ons ambacht verdwijnt’

Het stadje Elburg staat er al decennia om bekend: vers gerookte paling. Maar na vijf generaties roken verdwijnt de Elburgse ambachtelijke palingrokerij, een van de laatsten van Nederland.

Noorse haring verliest duurzaamheidskeurmerk MSC

De visserijen op Noorse haring en blauwe wijting verliezen in januari hun MSC-certificaat, dat wijst op duurzame vangst. Noorse kabeljauw en schelvis volgen mogelijk eind april.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden