Ontspoorde ecoguards dwingen tot bezinning op strijd tegen de stropers

Amerikaanse veteranen zetten zich in voor het beschermen van wilde dieren in Afrika. Beeld Vetpaw

Natuurbescherming is mooi natuurlijk, maar tot welke prijs? Nu de strijd tegen stropers verhardt, liggen ontsporingen op de loer. Hoe moet dat verder?

 De beschuldiging van de Amerikaanse website Buzz-Feed News sloeg in als een bom. Op basis van interviews en documenten berichtte de site onlangs dat ’s werelds bekendste natuurbeschermingsorganisatie, het World Wide Fund for Nature (WWF), lokale natuurbeschermers ondersteunt die het niet zo nauw nemen met de mensenrechten.

India, Nepal, de Democratische Republiek Congo, de Centraal Afrikaanse Republiek en Kameroen: in al deze landen worden door anti-stroperij-eenheden mensenrechten ernstig geschonden, luidt de aanklacht.

Marteling, seksueel misbruik en dwang van de lokale bevolking van natuurparken, gepleegd door eenheden die door het WWF worden gefinancierd, getraind en bewapend. In Nepal zou dat zelfs tot de dood hebben geleid van een man die – volgens zijn familie ten onrechte – verdacht werd van het stropen van een neushoorn.

Het nieuws schokte de wereld van de natuurbeschermers. Het WWF is een onafhankelijk onderzoek begonnen en reageert nog niet op de aantijging. Wel wil Gert Polet, specialist wildlife van het Wereld Natuurfonds (de Nederlandse tak van het WWF), kwijt dat natuurbescherming altijd in nauwe samenwerking én met toestemming van de lokale gemeenschappen gebeurt. “Zonder de lokale bevolking kunnen we diersoorten niet laten overleven.”

Huurlingen

De strijd om het wilde dier verhardt, dat staat wel vast. Critici hebben het al over de militarisering van de natuurbescherming. Afrikaanse landen vliegen internationale veteranen en huurlingen in om hen te helpen bij natuur- en wildbescherming. Sommigen komen rechtstreeks uit Irak of Afghanistan om hun gevechtskunsten in te zetten voor de bescherming van wilde beesten. Eerst schieten dan vragen stellen – oftewel shoot to kill – was tot voor kort ook het officiële beleid in de natuurparken in bijvoorbeeld Botswana.

“Natuurbescherming is oorlog geworden”, vatte een Gabonese ecoguard deze praktijk eerder in Trouw samen. Zo raken rangers en professionaliserende stropers meegesleurd in een steeds gevaarlijker en soms zelfs dodelijk conflict in natuurparken. En het zijn de dieren en de lokale bevolking die daaronder lijden.

Echt nieuw is dat niet. Al eerder wees Survival International, een Britse campagneorganisatie die zich inzet voor inheemse bevolkingsgroepen, op de rol van WWF bij mensenrechtenschendingen. “Wij waren niet verrast door het nieuws van BuzzFeed”, zegt Fiore Longo, campagnevoerder bij Survival International.

In de afgelopen jaren kwam Survival International met onderzoek naar buiten waaruit zou blijken dat in Kameroen en Congo-Brazzaville bewapende parkwachten, ondersteund door het WWF, gewelddadig zijn opgetreden tegen de Baka, semi-nomadische jager-verzamelaars die leven van het regenwoud.

Congolese Baka vertelden in december 2018 dat ze bang zijn te zullen moeten wijken voor de inrichting van een natuurpark. “Dit is ons bos. Wij willen geen park. Dan komen de ecoguards en zoveel van ons zijn al geslagen met machetes en geweren door de ecoguards.”

In Messok Dja, een regenwoud met olifanten en gorilla’s in Congo-Brazzaville waar deze verklaringen vandaan komen, probeert het WWF een nieuw nationaal park te stichten. Dat project wordt voor een belangrijk deel gefinancierd door de Nederlandse tak van de organisatie.

De verklaringen van de Baka zijn overgebracht aan het WWF, maar volgens Fiore Longo krijgt ze daar niet genoeg gehoor op de klachten. De Baka zeggen dat ze met de strenge natuurparkregels niet kunnen overleven. “Onze waarschuwingsbrief en de getuigenissen van de Baka leidden niet tot voldoende actie van het WWF. Er is geen onderzoek naar de schendingen gekomen.”

Onderhandelen

Kan een natuurpark er komen zonder de toestemming van de lokale bevolking? Volgens Polet niet. “Voor het WNF is die toestemming essentieel. Als er klachten zijn, onderzoeken we die. Zonder vrijwillige toestemming komt er geen beschermd gebied.”

Daarom is er nu ook een officieel consultatieproces gaande over Messok Dja, op initiatief van het WNF. “Voor de Congolese wet is dat niet verplicht, maar voor ons is het noodzakelijk.” Alle gemeenschappen in en rond het bos worden geraadpleegd over de natuurbeschermingsplannen.

In onderhandeling met de plaatselijke autoriteiten en de lokale bevolking, zegt Polet, wordt over natuurbeheer gesproken, maar ook over land- en jachtrechten, over wat wel en wat niet geplukt of geschoten mag worden. “Dat doen wij overal, van Congo tot Colombia.”

Berggorilla

En ja, geeft Polet toe, dat kan ertoe leiden dat de bevolking moet verhuizen. “Soms leeft er een dierensoort die zo uniek is dat die geen menselijke aanwezigheid kan verdragen. De berggorilla zou zonder beschermde gebieden allang zijn uitgestorven.”

Dat levert soms spanningen op, beaamt het WNF. Want uiteindelijk zijn het de rangers die de natuurbeschermingsregels moeten handhaven, en precies dat lijkt nu niet overal goed te gaan.

De rangers, vaak niet goed getraind en slecht uitgerust, bevinden zich in de frontlinie van het conflict. Zij staan dagelijks oog in oog met de miljardenindustrie van de stroperij. Een wereld waarin georganiseerde criminelen misbruik maken van de armoede rondom natuurgebieden en dieren laten afslachten.

Met de professionalisering van de stropers wordt het vak van natuurbeschermer steeds gecompliceerder. “Niet alleen moet je leren hoe je een vuurgevecht overleeft”, zegt Polet, “Je moet ook weten hoe je een goede nabuur bent voor de gemeenschap waarin je zelf woont. Dat is een set van skills die wij verlangen van die rangers. De lat ligt erg hoog.”

Maar volgens Fiore Longo moet het heel anders. De huidige aanpak werkt niet, zegt zij, het is tijd voor een nieuw model van natuurbescherming. “Het mag niet langer een keuze zijn: de mensenrechten schenden of de natuur vernielen.”

Er zijn alternatieven, vervolgt ze: richt gemeenschapsparken in waar de lokale bevolking het beheer op zich neemt. “Vraag de mensen die er wonen zelf hoe ze hun bos willen beschermen. Dat weten zij toch het allerbeste.”

Dat WWF nu met een consultatieprocedure is gestart in Congo-Brazzaville stemt haar niet louter positief. “Ik vind het schokkend dat het plan voor het natuurpark en het geld van de donoren, zoals de Europese Unie, er al liggen, terwijl de lokale bevolking nog moet worden gevraagd of ze dit eigenlijk wel wil.”

Debat aanzwengelen

Esther Marijnen, onderzoeker bij de Conflict Research Group aan de Universiteit Gent, signaleerde al eerder hoe een ontwikkelingssubsidie van de EU van ruim 20 miljoen euro bijdroeg aan de militarisering van de natuurbescherming in Congo. Zij hoopt dat de nieuwe beschuldigingen een debat aanzwengelen. “Het moet nu niet alleen over WWF en de ecoguards gaan, maar juist over ons hele systeem van natuurbescherming en de instituties die dat in stand houden.”  

Politici in Engeland, Duitsland en Amerika en medewerkers van de Europese Commissie hebben al opgeroepen de financiering aan het WWF grondig te onderzoeken. Als blijkt dat EU-geld direct of indirect bijdraagt aan mensenrechtenschendingen, moet dat gevolgen hebben voor de manier waarop de natuur wordt beschermd.

Lees ook:

Internationale veteranen, huurlingen en soldaten vliegen steeds vaker naar Afrikaanse natuurparken.

 Daar helpen ze bij natuur- en wildbescherming. Niet iedereen is daar blij mee.

De strijd om natuurbescherming verhardt. 

Steeds meer stemmen waarschuwen dat een te robuuste aanpak van natuurbehoud ook averechts kan werken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden