De batdetector tikt, een vleermuis is in aantocht in de ondergrondse gangen van Fort Willem in Maastricht.

Reportage Vleermuizen

Onder Maastricht ligt een grote vleermuizenstad

De batdetector tikt, een vleermuis is in aantocht in de ondergrondse gangen van Fort Willem in Maastricht. Beeld Merlin Daleman

Onder de stad Maastricht loopt een uitgebreid gangenstelsel waar bijna niemand weet van heeft. Het is het domein van zwermende vleermuizen, ontdekken onderzoekers nu de dieren zich klaarmaken voor de winter.

 Door schietgaten komt het laatste daglicht naar binnen, verder is het aardedonker in de ondergrondse gangen van Fort Willem I in Maastricht. Het is een van de bakstenen gangenstelsels onder de stad, relicten van wat ooit een vestingstad was. Een deel loopt zelfs onder een woonwijk door. Toch zijn, in tegenstelling tot de mergelgroeves, deze verdedigingswerken bij weinigen bekend.

“Bijna alle Maastrichtenaren kennen de speeltuin boven ons hoofd, maar bijna niemand weet dat hieronder uitgebreide verdedigingswerken liggen”, zegt vleermuisonderzoeker Chris Driessen van ecologisch adviesbureau Regelink Ecologie & Landschap, die ­namens de gemeente het vleermuisleven in de gangen onderzoekt. Samen met collega Thijs Molenaar heeft hij net drie netten gespannen in de ondergrondse gang en bij de weinige ingangen die het stelsel kent. Nu zitten ze op campingstoeltjes te wachten tot het echt donker wordt en de vleermuizen de gangen binnenkomen. 

Op de batdetector die ze verderop hebben gepositioneerd, is af en toe wat getik te horen. “Gewone dwergvleermuizen”, zegt molenaar, “die zijn buiten nog aan het eten.” Daar buiten klinkt in de verte vooral het gezang van de studentenvereniging die in het fort is gehuisvest. De leden weten wel van het bestaan van de gangen, want lange tijd was hun bierkelder de enige toegang. Eind augustus opende de Maastrichtse wethouder echter een nieuwe ingang, na een grote restauratieronde. Het stelsel moet meer zichtbaar zijn voor Maastrichtenaren en toeristen, vindt de gemeente. Maar, zo beseft de gemeente ook, het gangenstelsel is het kwetsbare domein van vleermuizen.

Het is 's nachts druk in de gangen

“Vleermuizen gebruiken verschillende verblijfplaatsen in de omgeving voor verschillende functies, zoals overwinteringsverblijf, kraamkamer, rustverblijf en een plek waar ze paren”, zegt Driessen. “Wij onderzoeken nu welke waarde deze gangen voor vleermuizen hebben in die levenscyclus. Er zijn eerder al vleermuizen ontdekt die hier overwinteren. En we hebben in juli al luisterkasten geplaatst en hier hadden we nachten met 2000 geluidsopnamen van vleermuizen, dus het is hier druk ’s nachts. Rond deze tijd van het jaar ­begint het zogenoemde zwermen. Dan vliegen ze de gangen in en vliegen er heen en weer om te paren, maar ook om te bepalen of het een geschikte overwinteringsplek is.”

Wegen, meten geslacht bepalen; het hoort bij het vleermuisonderzoek in Fort William. Beeld Merlin Daleman

Er klinkt gekraak op de batdetector. Beiden springen op, knippen hun koplampjes aan, en lopen richting het deel van de gang waar zich de opening ­bevindt. Een vleermuis heeft zich vastgevlogen in de dunne draden van het net. “Ze kunnen het net op zich wel waarnemen met echo, maar ze zijn gefocust op de invliegopening en zien het net te laat”, legt Molenaar uit terwijl hij behendig het beestje uit zijn benarde positie bevrijdt. Waar de vleermuis met gespreide vleugels nog wat voorstelde, is het nu een klein bolletje in de hand van de onderzoeker.

De onderzoekers nemen plaats in hun campingstoelen en het werk kan beginnen. Het geslacht wordt bepaald, hij wordt gewogen, gemeten, in de bek gekeken en de grootte van de ballen wordt bepaald. Dat laatste is ter bepaling van de ‘seksuele status’. Die wordt prijsgegevens door de geslachtsdelen, maar bij mannetjes ook door opgezette  klieren in de bek. “Kijk, die kun je bij deze duidelijk zien. Daarmee verspreiden ze hormonen en geurstoffen. Soms zijn de klieren zo groot dat de bek bijna niet meer dicht kan”, zegt Molenaar.

Zwangerschapsplanners

De seksuele status zegt iets over de functie van het verblijf voor de vleermuissoort op dat moment, deze komt duidelijk voor de paring. De ontvangende vrouwtjes zijn vervolgens uitstekende zwangerschapsplanners. “Vrouwtjes die nu paren, slaan het sperma op tot volgend voorjaar, en gebruiken het pas voor bevruchting als de omstandigheden ideaal zijn”, aldus Driessen. Voorzichtig krijgt de vleermuis een likje nagellak op het klauwtje, zodat hij niet nog een keer wordt opgenomen in de meetreeks. Daarna wordt hij in het andere deel van de gang vrijgelaten.

Beeld Merlin Daleman

De vleermuisvangers zetten een timer op de telefoon om na elke tien minuten de netten langs te lopen. Maar al eerder is een vangst te horen, weer een dwergvleermuis. Hij is nog niet onderzocht of de volgende soort wordt in een zakje binnengedragen, een laatvlieger. Niet veel later worden meerdere dwergvleermuizen tegelijk gevangen. Ze krijsen hun longen uit hun lijf als ze worden losgemaakt, maar eenmaal in het zakje is het stil. “Dat heeft een aardig kalmerende werking”, zegt Molenaar. De zakjes worden in volgorde van binnenkomst aan een waslijntje gehangen in afwachting van inspectie.

“Ja!”, reageren beiden enthousiast als de eerst uit het zakje wordt gehaald. Een van de vleermuizen blijkt gepoept te hebben. “Dat hebben we nodig voor een onderzoek van de Erasmus Universiteit”, verklaart Molenaar. “Zij doen onderzoek naar mogelijk voorkomen van zoönosen, ziekteverwekkers die overgebracht worden van dier op mens.” Het poepje wordt met een pincet in een klein vaatje gedaan, waarna de vleermuis nog even wordt gewogen en daarna de vrijheid terugkrijgt.

Watervleermuizen en een franjestaart

Langzaam wordt duidelijk wat met zwermen wordt bedoeld. In het spaarzame licht van de koplampjes zijn door het hele gangenstelsel vleermuizen te zien die alleen of in paren door de gangen heen en weer vliegen. “De gewone dwergvleermuizen komen waarschijnlijk uit Maastricht, maar anderen van verder weg”, zegt Molenaar. “Er zijn ook soorten die vele kilometers afleggen om hier vannacht te komen zwermen. Sommige vleermuizen leggen wel 150 kilometer af tussen zomer- en winterverblijf.”

Een gevangen vleermuis, klaar voor nader onderzoek in de gangen van Fort Willem, Maastricht. Beeld Merlin Daleman

Tot twee uur ’s nachts zijn de onderzoekers in de weer. Enkele watervleermuizen, een franjestaart en tientallen dwergvleermuizen worden gevangen. “Het is wel duidelijk dat dit een belangrijke zwermplek van de gewone dwergvleermuis is en dus vrijwel zeker ook hun winterverblijf”, concludeert Driessen. “Deze soort vinden we bijna nooit in de winter, ze kruipen zo weg in de voegen, dus meestal mis je ze. Maar door dit onderzoek weten we dat de gangen wel degelijk bewoond worden.”

Heel concrete plannen heeft de ­gemeente Maastricht overigens niet met het gangenstelsel. Toch wil men nu al kennis opdoen over de vleermuizenpopulatie, een uitzondering volgens Molenaar. “Meestal wordt op het allerlaatste moment nog even onderzocht wat er zit. Maar als je echt goed zicht wilt hebben hoe verschillende plekken gebruikt worden, heb je veel tijd nodig. Gelukkig hebben we die nu.”

Lees ook: 

Overheidsprogramma voor woningisolatie desastreus voor vleermuizen

Vleermuizen dreigen massaal slachtoffer te worden van woningisolatie. Zeker voor de zeldzamere soorten als de meervleermuis, laatvlieger en ingekorven vleermuis kunnen de gevolgen dramatisch zijn.

Vleermuis leert de drone wat navigeren is

Vliegende vogels en vleermuizen zijn vrij gemakkelijk uit elkaar te houden in de schemering, doordat vleermuizen veel grilliger vliegen. Met hun abrupte bewegingen wekken vleermuizen wellicht de indruk dat het brokkenpiloten zijn, maar in werkelijkheid zijn ze in vele opzichten betere ‘vliegmachines’ dan vogels.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden