Kaaimannen horen bij het stadsleven van Rio en worden ook gevoerd door bewoners.

Reportage Rio de Janeiro

Om te kunnen overleven in Rio moet de kaaiman een superheld zijn

Kaaimannen horen bij het stadsleven van Rio en worden ook gevoerd door bewoners. Beeld AFP

In het waterrijke westen van Rio de Janeiro leeft de breedsnuitkaaiman. Door vervuiling en verstedelijking heeft hij het loodzwaar. Biologen luiden de noodklok. Tot nu toe tevergeefs.

De hond van de nabijgelegen wasstraat De Kaaiman verloor een poot, maar heeft het overleefd. Een andere hond werd door een kaaiman verschalkt en een meisje raakte door een beet gewond. Vertelt Georgina Rosa, gezeten op een plastic stoeltje naast een open riool in de arme wijk Terreirão in het uiterste westen van Rio de Janeiro.

Langs het open riool zijn aan weerszijden betonnen wanden opgetrokken om te voorkomen dat kaaimannen de weg op kruipen. Een meter of drie onder Georgina Rosa ligt in het smerig ruikende water een grote kaaiman als versteend met zijn kop en een deel van zijn lijf zichtbaar boven de derrie.

Er beweegt helemaal niets aan het beest. Rondom liggen tussen de waterplanten plastic flessen en ander huishoudelijk afval. Het lijkt een wonder dat het dier in zo’n omgeving kan overleven, laat staan dat het kwaad kan aanrichten.

‘Jij hebt ook weleens kaaiman op de barbecue gelegd’

“De kaaiman is het symbool van het verzet tegen de schade die de mens aanricht in de natuur”, mijmert bioloog en toeristengids Marcello Mello. “De beesten hebben een enorm vermogen om zich aan te passen aan extreme omstandigheden.” In zijn stem klinkt bewondering.

Het gaat om de caiman latirostris, de breedsnuitkaaiman, in de Braziliaanse volksmond de kaaiman met de gele krop genoemd. In de dagen van de kolonisatie van Brazilië heerste hij samen met de jaguar over het gebied dat nu bekend staat als Barra da Tijuca. Een woonwijk voor de hogere middenklasse met veel shoppingmalls en hoogbouw met luxe appartementen. Barra de Tijuca wordt ook wel Rio’s Miami genoemd. Een wijk die in een paar decennia uit de grond werd gestampt en waar nu zo’n 500.000 mensen wonen.

Maar een paar honderd jaar geleden was Barra een groot strand met meer landinwaarts een moerasachtig oerwoud waar de breedsnuitkaaiman alleen de jaguar hoefde te vrezen. “Het was zijn enige natuurlijke vijand”, zegt Marcello Mello. “Maar de jaguar stierf in Rio uit toen de mens op hem ging jagen.”

Marcello Mello. Beeld Wies Ubags

Nu is ook voor de kaaiman de mens de grootste vijand. “Hij stierf bijna uit omdat mensen op hem gingen jagen om hem te eten”, vertelt Mello op de boot die hij heeft gehuurd om te zoeken naar exemplaren van de breedsnuitkaaiman. “Zeg maar eerlijk”, daagt hij de bootsman uit, “jij hebt ook weleens kaaiman op de barbecue gelegd”. De bootsman glimlacht verlegen en houdt wijselijk zijn mond.

6000 kaaimannen in de stad

Marcello Mello, een idealistische vijftiger die op een eilandje in de lagune van Barra de Tijuca woont, beschouwt het als zijn persoonlijke missie om de mensen bewust te maken van het belang van natuur en milieu. “Ik zeg altijd, als je een kaaiman vangt en opeet, heb je misschien 100 real gewonnen, maar als je ze laat leven en toeristen hier op excursie laat gaan om kaaimannen in de stad te zien, kun je een veelvoud verdienen!”

Het Kaaimaninstituut in Rio schat dat er zo’n 6000 kaaimannen in de stad leven. Maar vraag niet hoe. De stank in de lagune is op sommige plaatsen ondraaglijk en plastic bekers en flessen verpesten op veel plekken het uitzicht in een gebied dat het paradijs zou moeten zijn: de oceaan, een kilometers uitgestrekt strand met daarachter woud en moeras. Het ideale leefgebied voor de breedsnuitkaaiman. In werkelijkheid kijk je vanuit de lagune tegen grote flatgebouwen aan.

“Onlangs nog werd ik gebeld toen er een kaaiman vastzat in het riool in een appartementencomplex”, vertelt Mello trots. In een uitzending van GloboNews was te zien hoe hij de jonge kaaiman van ongeveer één meter uit een rioolput tilde en in een kooi zette.

De kaaimannen vechten over territorium en gebrek aan voedsel

“Als het veel regent, gaan de kaaimannen op zoek naar andere gebieden. De regen vergemakkelijkt die overgang, omdat ze altijd water nodig hebben. Ze gaan op zoek omdat ze vechten over territorium en omdat ze gebrek aan voedsel hebben”, verklaart Mello de merkwaardige vondst in het riool.

Een kaaiman in het open riool. Beeld Wies Ubags

Ricardo Freitas staat aan het hoofd van het Kaaimaninstituut en is in Rio de Janeiro dé expert op het gebied van kaaimannen, die eigenlijk alleen gevaarlijk voor mensen zijn als ze in nood verkeren. Op een zitting van de Organisatie van Juristen in Rio de Janeiro vorig jaar hield hij een pleidooi voor een reservaat waarin de dieren rustig kunnen leven en waar schoolkinderen kunnen leren over de beesten en hun leefomgeving, en waar toeristen naar de kaaimannen kunnen kijken.

“Dat ze in het water tussen de plastic flessen liggen is al erg”, vertelt hij via WhatsApp, “maar er zitten ook zware metalen in het water. We hebben kaaimannen gezien die helemaal wit uitgeslagen waren, omdat ze daarmee in aanraking zijn gekomen.”

Al lijkt de populatie in Rio de Janeiro niet bedreigd te worden, er is iets aan de hand dat hun voortbestaan wel degelijk in gevaar kan brengen, aldus Freitas. “80 procent van de populatie bestaat uit mannetjes. Dat komt doordat de eitjes die de vrouwtjes leggen doorgaans in gebieden met hoge temperaturen liggen. Het geslacht wordt daardoor bepaald: bij hoge temperatuur een mannetje en bij lage een vrouwtje. Omdat er zoveel mannetjes zijn, krijg je ook nog eens meer strijd om het leefgebied. En zo raken vooral de jonge niet-dominante mannetjes op drift en komen ze in woongebieden terecht.”

Het is een algemene puinhoop, de biodiversiteit staat onder druk

Het is, zo concludeert Freitas mismoedig, een ‘algemene puinhoop’. “De overheid doet helemaal niks tegen de vervuiling. De lagune is verstopt met afval van allerlei aard, er wordt steeds meer grond ingepikt om te bouwen, en daarom hebben de kaaimannen en ook andere soorten steeds minder corridors om van het ene gebied naar het andere te gaan. De otter bijvoorbeeld is ook al uitgestorven hier in Rio. De biodiversiteit komt ernstig onder druk te staan.”

De kaaiman is oersterk, zegt zowel Freitas als Mello. “Ze bestaan al miljoenen jaren. Ze leven en planten zich hier voort in het vuil. Maar het zijn geen superhelden. Ze hebben onze hulp nodig.”

Tijdens de zitting over kaaimannen bij de organisatie van juristen vorig jaar, kreeg Freitas voor zijn ideeën om de kaaimannen te helpen van alle kanten bijval, ook van de gemeente Rio de Janeiro. Maar, zo zegt hij nu: “Er is weer eens helemaal niets gebeurd.”

Lees ook: 

Zwaar vervuild water in Rio maakt Olympische sporters ziek

Het water waarin in 2016 honderden sporters moesten zwemmen, roeien en zeilen was zo vervuild dat ze ernstige koortsverschijnselen, misselijkheid en darmklachten zouden kunnen oplopen. Het Internationaal Olympisch Comité (IOC) sloeg alarm.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden