Olifantsgras is goed voor alles

Olifantsgras hoef je maar één keer te zaaien, om twintig jaar te oogsten.

Het is geen riet, en het is geen bamboe. Maar over een paar jaar weet iedereen in Nederland wat olifantsgras is. Het gewas uit Zuid-Azië wordt zo'n vier meter hoog en kan jaarlijks geoogst worden. In China wordt het stro in paardenstallen neergelegd of geperst in briketten gebruikt voor de kachel. Maar Nederland kan er nog meer mee. De cellulose is ook bruikbaar voor biobrandstof of bioplastic. En de vezels zijn te verwerken tot kleding, papier, spaanplaat en biobeton.

Die waaier van mogelijkheden heeft ervoor gezorgd dat er op dit moment een experiment met het olifantsgras plaatsvindt rond Schiphol, zónder dat er een cent subsidie aan te pas komt. Inmiddels wordt er op zes hectare niet langer graan of suikerbiet geteeld, maar wuiven de lange Aziatische stengels. Binnenkort wordt het experiment uitgebreid naar zestig hectare. "De boeren betalen de overgang helemaal zelf", zegt Vincent Kuypers, stadsecoloog bij onderzoekscentrum Alterra. "Het gras houdt niet alleen de ganzen weg, maar levert met al die toepassingen net zoveel op als bieten en graan. Zeker met een toenemende vraag naar grondstof voor papier."

Ganzen vergast
Maar eerst het ganzenprobleem. Het bijna-ongeluk met een Boeing van Air Maroc in de zomer van 2010 - dat toestel kwam in een vlucht Canadese ganzen terecht en liep daardoor motorstoring op - maakte duidelijk dat de toename van deze vogels rond Schiphol onaanvaardbaar is geworden. Er was niet langer sprake van 'overlast' maar van gevaar voor de verkeersveiligheid. De populatie ganzen rond de luchthaven is de laatste vijf jaar maar liefst vervijfvoudigd tot 50.000 vogels. De Onderzoeksraad voor Veiligheid stelde dat de overheid daadkrachtig moet optreden.

Er kwam een radar die vogelbewegingen registreert, ruiende ganzen werden in een ruime cirkel rond Schiphol gevangen en vergast, én er kwam een studie naar gewassen die de omgeving van de luchthaven minder aantrekkelijk moet maken. "Schiphol is wel érg populair bij ganzen, en niet voor niets", zegt Kuypers. "De vlakte is ook voor hen een prima landingsstrip, die uitkomt bij een rijk gedekte tafel. Zeker na de oogst van graan en bieten, zo in het najaar, stropen de ganzen de akkers af naar alles wat is blijven liggen."

Als reactie daarop ploegen de boeren de restoogst tegenwoordig direct onder, maar dat brengt extra kosten met zich mee, die weer vergoed worden door de overheid. Nog beter is het een nieuw gewas te telen, dat evenveel opbrengt maar niet aantrekkelijk is voor ganzen. Kuypers denkt dat dit alternatief met olifantsgras is gevonden. "Het gewas is hoog, dus het blokkeert de landingsbaan van de vogels. Daarbij komt: de ganzen hoeven ook niet meer te landen, want ze lusten de taaie vezels helemaal niet."

Eén keer zaaien
Maar het gras heeft ook voor de boer voordelen. "Je hoeft het maar één keer in te zaaien, en het eerste seizoen heb je al een oogst van 75 procent." De twintig jaren daarop hoeft de boer niet te zaaien, maar heeft hij ieder jaar een 100 procents-oogst, terwijl het beheer minimaal is. Alleen het eerste opkomst-jaar moet het onkruid worden verwijderd, daarna groeit het zo dicht dat daarvoor geen plaats is. Weg met de bestrijdingsmiddelen. Het heeft ook geen bemesting nodig en creëert een eigen vruchtbare strooisellaag. Olifantsgras is subtropisch, dus kan tegen nattigheid, én tegen droogte. Omdat de soort die rond Schiphol wordt gebruikt oorspronkelijk uit de bergen komt, kan deze ook tegen vorst. Samengevat: olifantsgras is opgewassen tegen klimaatveranderingen en beslist concurrerend ten opzichte van andere gewassen. "Misschien in de toekomst wel extra aantrekkelijk", denkt Kuypers.

Volgens Alterra is de overlast van ganzen rond Schiphol afgelopen jaar behoorlijk afgenomen door de combinatie van vergassing en de aanplant van olifantsgras. Rond de luchthaven moet de komende jaren een gevarieerd landschap ontstaan, waarbinnen olifantsgras een plek heeft. "We kunnen natuurlijk niet de hele omgeving met dit gewas gaan dichtzetten."

Wormpjes en torretjes
Olifantsgras leidt rond Schiphol ook tot een toename van de soortenrijkdom. Alleen al omdat het gewas niet met bestrijdingsmiddelen wordt bespoten, leeft het bodemleven op. Dat leidt dan wel niet tot publieksexcursies, maar die niet-aaibare wormpjes en torretjes breken wel het organische materiaal af én dienen als voedsel voor de Europese riet- en zangvogels die zich in het Chinese gewas zullen thuisvoelen.

Het gras verdrijft de ganzen, zorgt voor meer natuur en er is voor de boeren een goede boterham aan te verdienen. Toch is volgens Kuypers dit nog maar het begin van het succes van dit supergewas. Dat merkt hij ook aan de belangstelling voor zijn proeven rond Schiphol. Uiteindelijk zal olifantsgras grootschalig geteeld worden op plekken die niet hoeven te concurreren met voedselteelt. Kuypers denkt bijvoorbeeld aan braakliggende bedrijfsterreinen.

"Olifantsgras kan verwerkt worden tot biobrandstof, maar hoogwaardig is het niet, hoor. Dan moet je wel erg veel verbouwen. Het is beter te gebruiken als grondstof: als vervanger van katoen in kleding, van papier in verpakkingsmateriaal en na raffinage is er bioplastic van te maken. Denk ook aan spaan- en vezelplaat." De vraag naar grondstof voor zulke producten zal alleen maar toenemen, denkt Kuypers. Juist die gegarandeerde vraag zal het gewas als natuurregelaar zo succesvol maken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden