Olifanten in de Okavangodelta.

NamibiëFracking

Oliewinning brengt de Okavangodelta in gevaar: natuurorganisaties en bevolking vrezen het ergste

Olifanten in de Okavangodelta.Beeld Hollandse Hoogte / Laif

In het beroemde Namibische natuurgebied bij de Okavangodelta is olie en gas gevonden. Natuurorganisaties en de lokale bevolking vrezen het ergste.

Voor de jonge Canadese oliemaatschappij ReconAfrica is het een zege, maar natuurorganisaties denken daar anders over: de olievondst in het Okavangostroomgebied in Namibië. Daar zijn bij proefboringen in put nummer 6-2 olie en gas gevonden op circa 200 meter diepte. Zestien kilometer verderop in het boorgat 6-1, bij het plaatsje Mbambi, wordt een tweede test gedaan.

Wie op de kaart kijkt ziet dat de plek waar naar olie wordt geboord pal naast het stroomgebied van de Okavangodelta ligt, een van de beroemdste natuurgebieden ter wereld. Niet voor niets zijn natuurorganisaties en lokale gemeenschappen verontrust over een eventuele oliewinning. Die kan leiden tot ecologische schade.

De Okavango (zoals de delta buiten Namibië heet), met zijn stelsel van rivieren, meandert diep vanuit Angola, door Namibië naar Botswana. In het laatste land eindigt de waterstroom in een moerasdelta met unieke onaangetaste natuur. De enige bedreiging vormde het afgelopen decennium de droogte, maar daar is vorig jaar een kentering in gekomen met overvloedige regenval.

Meer dan twintig jaar is er gewerkt om de natuurparken in Zimbabwe, Zambia, Botswana, Namibië en Angola met wildcorridors aan elkaar te verbinden, zodat er een groot leefgebied ontstaat, waar olifanten weer hun traditionele migratieroutes kunnen oppakken zonder gehinderd te worden door grenzen en bebouwing.

Nu dreigt dat zorgvuldige natuurbeleid alsnog om zeep te worden geholpen, vrezen deskundigen. ReconAfrica heeft in Botswana en Namibië namelijk concessies voor oliewinning gekregen voor een gebied van circa 35.000 vierkante kilometer. Van meet af aan ging het oliebedrijf ervan uit dat er vele miljarden vaten aan olie en gas in de grond zouden zitten. Ook het straatarme Angola zou willen praten met ReconAfrica om aan de andere van de Okavangorivier te boren naar olie, aldus de Namibische onderzoeksjournalist John Grobler van de website Oxpeckers. Het oliebedrijf ontkent dat deze gesprekken gaande zijn.

Fracking

De plekken in Namibië waar nu geboord wordt, lenen zich volgens geoloog Jan Arkert, enkel voor fracking. Arkert werkt voor de maatschappelijke organisatie Green Connections in Zuid-Afrika. Bij deze techniek wordt de diepe ondergrond letterlijk hydraulisch gekraakt. Het fracken gebeurt door onder zeer hoge druk water, zand en chemicaliën in die aardlagen te spuiten. Zo ontstaan in het gesteente minuscule scheurtjes waardoor het daarin opgesloten schaliegas en de -olie vrijkomen.

ReconAfrica spreekt de fracking-optie tegen. Ook het ministerie van mijnen en energie in de hoofdstad Windhoek zegt dat er geen licentie is verleend voor fracking, enkel voor conventionele olieboringen.

Arkert, en met hem vele anderen, betwijfelt dat. “We worden een rad voor ogen gedraaid. Het is een fracking-onderzoek dat nu wordt uitgevoerd, daar is ReconAfrica ook in gespecialiseerd.”

“Deze regering zegt wel dat er geen sprake is van fracking, maar als er grote hoeveelheden schaliegas of -olie in de grond zitten dan zal de regering er alles aan doen om die te winnen. Alles draait hier om geld”, vult Grobler aan. Hij volgt de volgens hem dubieuze gang van zaken met olie-exploratie in Namibië al geruime tijd.

Bij zo’n vondst gaat het om veel geld, waarvan Namibië een deel van de opbrengst krijgt, maar de boringen brengen ook grote risico’s met zich mee. De grootste zorg betreft het water. Het Okavangostroomgebied is de enige zoetwaterbron in een de wijde omgeving. Alleen al in de Kavangoregio in Namibië zijn 200.000 mensen ervan afhankelijk.

“Wat wij bezitten is onze natuur en ons water. We moeten het gevaar van een vervuiling door een olielek of door wegsijpelende chemicaliën bij fracking van ons grondwater niet willen. Oliewinning is een bedreiging voor de hele Okavangodelta”, stelt Max Muyemburuko, voorzitter van het Muduvi Nyangana-natuurpark in Kavango.

Ook Arkert is er niet gerust op. Hij waarschuwt voor chemisch afval dat bij fracking vrijkomt en dat volgens hem naar boven komt in het oppervlaktewater van de Okavango. “Zelfs bij waterzuivering, zoals dat gebeurt bij fracking in de Verenigde Staten, worden niet alle chemische stoffen eruit gefilterd. Bovendien heeft Namibië niet eens zo’n installatie.” Daar komt nog bij dat er nauwelijks kennis is over de ondergrondse structuren en grondwaterreservoirs in dit gebied. De gevolgen van een chemische vervuiling of een olielek kunnen desastreus zijn voor de delta, zeker omdat het naastgelegen Botswana al jaren kampt met een structureel grondwatertekort.

Een vrouw doet de was in de nog schone Okavangorivier. Beeld Hollandse Hoogte / Mary Evans Picture
Een vrouw doet de was in de nog schone Okavangorivier.Beeld Hollandse Hoogte / Mary Evans Picture

Naast het gevaar voor het grondwater, hebben de olieboringen ook een grote impact op de omgeving: de infrastructuur moet worden aangepast. Boor- en of frackinginstallaties zijn nodig, net als opslag, huisvesting van personeel en nieuwe grote wegen die de natuur verstoren. “En de olie moet worden vervoerd naar de kust, naar Walvisbaai, zeker duizend kilometer verderop. Het meest logisch is de aanleg van een pijpleiding, maar die moet voor het overgrote deel over het land van boeren. Hoe gaan ze dat doen?”, vraagt Grobler zich af. Tot nu toe heeft hij geen plannen gezien om dit probleem op te lossen. Het lijkt bovendien onontkoombaar dat zo’n pijpleiding ook door natuurparken loopt.

Nieuw aangelegde wegen die richting boorputten lopen, zorgen bovendien voor een toename van stropersactiviteiten, zo is de ervaring. De stropers kunnen makkelijker bij natuurgebieden komen waar olifanten, neushoorns of leeuwen zitten.

Kunstmatige geluidsgolven

Een probleem dat zich nu al voordoet in het grote natuurgebied, is de seismische verkenning bij de huidige twee boorputten. Daarmee worden kunstmatige geluidsgolven opgewekt in de ondergrond, bedoeld om de bodemsamenstelling te leren kennen. Het verstoort de communicatie van de olifanten die over grote afstanden met elkaar praten door te stampen. Dat veroorzaakt trillingen die kilometers verder worden opgevangen door soortgenoten. Het seismisch onderzoek zal plaatsvinden binnen een bandbreedte van 10 tot 40 hertz, ­aldus de onderzoekers van de Universiteit van Kaapstad. Het is precies de bandbreedte waarbinnen olifanten communiceren. De verwachting is dat de olifanten het gebied voor langere tijd zullen mijden.

ReconAfrica ontkent op zijn website dat de seismische tests op die frequentie plaatshebben. De exploratieactiviteiten zouden geen effect hebben op lokale olifantenpopulaties. De boringen vinden minstens veertig kilometer buiten de Okavangorivier plaats en nog veel verder van natuurparken als de Tsodilo Hills en de Okavangodelta.

Maar deskundigen zijn er niet gerust op. Momenteel gaat het enkel om relatief eenvoudige tests in drie boorputten. Mocht er olie of gas op grote schaal worden gevonden en mocht er toch toestemming gegeven worden voor fracking, dan zullen de oude migratieroutes van olifanten verstoord raken. Ook het herstel van het Kaza-gebied is dan vrijwel nutteloos. Het kan zelfs het huidige leefgebied van de circa 130.000 olifanten ernstig aantasten.

null Beeld Brechtje Rood
Beeld Brechtje Rood

Onderzoekers Anette Hübschle en Sophie Rathmell van de Universiteit van Kaapstad zijn verbaasd dat ReconAfrica überhaupt van seismische trillingen bij de exploratiewerkzaamheden gebruik mag maken. Ze wijzen erop dat de savanne-olifant die voorkomt in zuidelijk Afrika, officieel is aangemerkt als bedreigde diersoort. En die moet volgens de richtlijnen beschermd worden.

Ook de lokale gemeenschap is geen voorstander van de olieboringen. Ze vreest dat de vele keuterboeren in het gebied geen baat hebben bij de oliewinning. Naar eigen zeggen wordt er geen rekening gehouden met hun wensen.

Die zorgen zijn niet nodig, denkt ReconAfrica. Het oliebedrijf belooft op zijn website niet te zullen overgaan tot fracking en alleen te zullen werken met ‘veilige technieken die zichzelf hebben bewezen’. Het voegt eraan toen dat ‘alle veiligheids- en milieustandaarden rigoureus in acht genomen zullen worden’. En vervolgt: ‘Dit betekent dat wij dieren in het wild, waterstromen en waterhoudende bodemlagen met de beste middelen zullen beschermen bij onze boorwerkzaamheden en de veiligheid zullen waarborgen.’

Geen beste reputatie

Maar in de Namibische regio Kavango heeft ReconAfrica geen beste reputatie opgebouwd. De situatie van Andreas Sinonga, onderwijzer in het plaatsje Mbambi, is illustratief. Over de telefoon vertelt hij dat op zijn land – traditioneel erfgoed binnen zijn familie – boorput 6-1 is aangelegd door ReconAfrica. Als hier, net als bij boorput 6-2, olie en gas wordt gevonden, is de kans aanwezig dat een groot olieveld in de bodem zit tussen de twee boorputten.

“Toen ik hoorde dat het oliebedrijf op mijn grond aan het boren was, ben ik erheen gegaan en heb ze gesommeerd te stoppen, maar ze negeerden mij. Ik heb inmiddels diverse brieven gestuurd naar ReconAfrica en gemeld dat ze zonder mijn toestemming illegaal boren op mijn land en dat ik overleg wil, maar ik krijg nooit antwoord”, zegt Sinonga. Hij heeft een advocaat ingeschakeld, maar of het helpt? “Ik ben maar een kleine man tegenover een groot oliebedrijf. Ze behandelen mij heel slecht.”

ReconAfrica vindt het niet gepast om commentaar te geven op de zaak. Het oliebedrijf heeft de kwestie overgedragen aan de raad die gaat over gemeenschapsgrond in Kavango Oost. Overigens is Sinonga niet de enige die een claim heeft ingediend.

In een eerder stadium werden de dorpsbewoners wel betrokken bij de olieboringen, meldt ReconAfrica. Voor de lockdown zouden er al gesprekken zijn gehouden met leiders van het traditioneel levende San-volk uit de Kalahari-woestijn. Dat gebied ligt overigens wel zuidelijk van Kavango.

Maar voorzitter van het natuurpark Max Muyemburuko is niet tevreden over de gang van zaken. Hij is verbaasd dat ReconAfrica toestemming kreeg van het ministerie voor boringen nadat er milieueffectrapportages waren overlegd. “Wanneer zijn die hoorzittingen voor die rapportages dan geweest met betrokken dorpsbewoners?” Hij legt uit dat de eerste hoorzitting in januari van dit jaar inderhaast plaatshad, nadat ReconAfrica eind vorig jaar al begon met grondwerkzaamheden voor boorputten en begin januari de eerste boorput sloeg.

“Ze moeten ons nog vertellen wat het project inhoudt en wat de consequenties zijn. Die lui van ReconAfrica praten alleen maar over de gunstige effecten voor de economie”, zegt Muyemburuko verontwaardigd.

ReconAfrica houdt informatie achter

Als ReconAfrica gebruikmaakt van traditionele gemeenschapsgronden dan moet het oliebedrijf om een vergunning te bemachtigen, ook schriftelijk toestemming krijgen van lokale leiders, aldus Muyemburuko. “ReconAfrica heeft geen overeenkomst met de gemeenschappen voor de inmiddels drie boorplaatsen om naar olie te zoeken. Het Canadese bedrijf houdt informatie achter. Wat ReconAfrica deelt, is in het Engels en dat zijn de meeste mensen in Kavango niet machtig.”

Onderzoeksjournalist Grobler bevestigt dit. “ReconAfrica is wettelijk verplicht toestemming te krijgen voor werkzaamheden op lokale grond van de traditionele leiders en dat hebben ze niet eens geprobeerd.”

Het oliebedrijf zegt wel toestemming te hebben van de Traditionele Autoriteiten om te boren, maar levert geen bewijs als erom wordt gevraagd. Ook heeft het oliebedrijf geen vergunning om water, een schaars goed, te gebruiken bij de huidige boorputten, zegt Grobler. “De minister van landbouw en water, Calle Schlettwein, bevestigde dat ReconAfrica die niet heeft.”

De eerste ervaringen met de proef-olieboringen geven de lokale bevolking weinig vertrouwen. Ze vrezen de toekomst, als de boringen pas echt op gang komen. Ook natuurorganisaties zijn uiterst kritisch. Ze vrezen ernstige chemische- of olievervuiling. Dat is catastrofaal voor de kwetsbare natuur van de Okavangorivier en de delta. “Laat ­Namibië maar grote parken met zonnepanelen aanleggen als het land aan energie wil verdienen. Er is een overvloed aan zon en het is ook nog eens CO2-neutraal”, adviseert Arkert.

Lees ook:

Waar is het water van Botswana gebleven?

De grote rivieren en meren in Botswana bestaan alleen nog op de landkaart. Mens en dier snakken naar water in het door langdurige droogte geteisterde land. Een zoektocht naar water in de Okavango Delta.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden