Archaeopteryx Beeld
ArchaeopteryxBeeld

Jelle's WeekdierArchaeopteryx

Oervogels, daar heeft Teylers in Haarlem de zeldzaamste van

Archaeopteryx, letterlijk ‘oude vleugel’, is van alle beschreven fossielen wellicht het vaakst voor missing link uitgemaakt. Deze Beierse oervogel werd in de negentiende eeuw beschouwd als hét bewijs dat Darwin gelijk had. Het ging toen om de vraag of evolutie werkelijk heeft plaatsgevonden. Als dat klopte en de ene diersoort uit de andere is voortgekomen, dan zouden paleontologen daarvan de bewijzen moeten kunnen laten zien in de vorm van fossielen die als overgangsvorm kunnen worden gezien, als ontbrekende schakel in de keten van ontwikkeling. Zolang die ontbrak, kon Darwins evolutietheorie worden bijgezet op het kerkhof van onbewezen en onzinnige ideeën.

Neem nou de vogels, die vreemde vliegende dieren die eieren met een harde schaal leggen en met geen andere diergroep iets gemeen lijken te hebben. De missing link tussen iets voorafgaands en de vogels ontbrak tot iemand in 1861 in een steengroeve in de buurt van het Beierse Solnhofen het fossiel vond dat we nu kennen als Archaeopteryx lithographica, de oervogel. De soortnaam refereert aan het gebruik van de okergele kalksteen voor het maken van lithografieën – en later ook als vloertegel en bekleding van schoorsteenmantels. Dat eerste oervogelexemplaar kwam na veel geharrewar in Londen terecht; dit ‘London specimen’ is het type-exemplaar.

Verdwenen fossiel

In de jaren 1870 werd een tweede oervogel gevonden, dit keer iets oostelijker, in de buurt van Eichstätt. Dit is het meest complete exemplaar, het wordt bewaard in Berlijn. Daarna duurde het bijna een eeuw voordat er wederom een Archaeopteryx uit het mooi gelaagde Beierse gesteente omhoog fladderde. Dat fossiel, het derde, kwam weer bij Solnhofen vandaan en staat bekend als ‘het Maxberg exemplaar’. Het is tegenwoordig onvindbaar. Het fossiel was in privébezit van de toenmalige groeve-eigenaar maar na diens overlijden in 1991 bleek het spoorloos en het is dat nog altijd. Is het vernietigd? Of per ongeluk door de werkster weggegooid? Is het wellicht gestolen? Of is het voor een klein vermogen door iemand gekocht en ligt het ergens in een kluis? Wie weet duikt het ooit weer op. Sindsdien is er gelukkig nog een tiental gevonden, dus er is intussen voldoende materiaal om een goed beeld te hebben van de anatomie van de oervogel, inclusief het uitbundige verenkleed. Dat neemt niet weg dat er veel ruis op de lijn zit; er zijn zelfs lieden die menen dat al die mooie fossielen in elkaar zijn geknutseld met een kleipapje en daarin afgedrukte kippenveren.

In Teylers Museum in Haarlem had men er lange tijd ook een (‘het Haarlemmer exemplaar’), dat zelfs al in 1855 was gevonden maar aanvankelijk door het fossiele leven ging als een pterosauriër. De paleontoloog John Ostrom herkende het fossiel in 1970 als een Archaeopteryx maar in 2017 bleek dat de botjes dusdanig van Archaeopteryx verschilden dat hij een nieuwe naam kreeg: Ostromia, genoemd naar Ostrom. Men baalde er toen in Haarlem wel een beetje van dat het fossiel geen beroemde Archaeopteryx meer was. Maar dat is onterecht; van Archaeopteryx is ruim een dozijn exemplaren gevonden, van Ostromia ooit maar één en die is dus stukken zeldzamer.

Jelle Reumer is paleontoloog. Voor Trouw bespreekt hij iedere week een dier dat het nieuws haalt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden