Nu ook in het wild gespot: De Abessijnse leeuw

Abessijnse leeuw vastgelegd op tripwire camera in Alatash national park, 2015 Beeld WildCRU

In Ethiopië is een genetisch en fysiek andere leeuw in het wild opgedoken. Leeuwenonderzoeker Hans Bauer vond hem ergens in een afgelegen, woest gebied. Deze leeuw van de keizer zit dus niet alleen in de dierentuin.

Ze zijn compacter, iets kleiner dan de doorsnee leeuw. De mannetjes hebben vollere en veel zwartere manen die tot onder de buik doorlopen. In 2012 constateerden wetenschappers dat de twintig leeuwen in de dierentuin van Addis Abeba, de hoofdstad van Ethiopië, Abessijnse leeuwen zijn, genetisch onderscheidend van andere leeuwensoorten.

Het waren afstammelingen van leeuwen die in de vorige eeuw in Ethiopië gevangen waren in opdracht van keizer Haile Selassie. Of er nog exemplaren in het wild rondliepen was onbekend en werd onwaarschijnlijk geacht.

De Nederlandse bioloog Hans Bauer is als wetenschappelijk onderzoeker verbonden aan de Universiteit van Oxford, en al 24 jaar gespecialiseerd in leeuwen. Hij richt zich vooral op de populaties in de Sahel en de Hoorn van Afrika. De Abessijnse leeuw wil hij geen aparte ondersoort noemen, maar “een mengvorm die je ergens anders in Afrika niet tegenkomt”.

In ieder geval had de Ethiopische leeuw zijn aandacht. Bauer is altijd op zoek naar afgelegen gebieden waar misschien nog onontdekte populaties voorkomen of plekken waarheen leeuwen zich verspreiden. Hij overlegde met de Ethiopische overheid over witte vlekken op de leeuwenkaart. Een zeer ontoegankelijk gebied ligt op de grens van Soedan en Ethiopië, waar het Soedanese het Dinder Nationale Park en het Ethiopische Alatash Nationale Park in elkaar overlopen. Tienduizend vierkante kilometer woestenij.

Geruchten over de aanwezigheid van leeuwen deden de ronde. “Maar een harde bron is er nooit. Dus moest ik erheen”, vertelt hij tijdens een kort bezoek aan Leiden. Het was 2016. Bauer vertrok op stel en sprong met een paar Ethiopische medewerkers in een auto naar Alatash. “Ik wist niet eens hoe ik er moest komen. Er zijn geen ouderwetse landkaarten of een gps die je erheen kan leiden. We zijn er na een enorme omweg beland.”

De wildernis in

In dorpjes aan de rand van het Alatash Park hoorde hij van bewoners dat er leeuwen zaten. “Op hun aanwijzingen reden we het gebied in naar de oever van een rivier. Eens was er een pad, maar dat was overgroeid met drie meter hoog gras. Hoog op de bomen waren stippen geplaatst die de weg aangaven. Op het dak zat een van mijn medewerkers die de richting aangaf telkens als hij zo’n stip zag. Aan het stuur zag je alleen het gras waar je doorheen reed.”

Eenmaal bij de rivieroever vond Bauer meteen zijn eerste bewijs. De afdruk van een leeuwenpoot in de droge bedding. Binnen een dag zag hij zijn eerste leeuw. Hij zette 36 tripwire camera’s uit, die foto’s of video maken als iets door het beeld loopt. En leeuwen liepen er door het beeld, naast andere dieren. Inderdaad Abessijnse leeuwen, eerder ontdekt in de Addis Abeba-dierentuin.

Hans Bauer en zijn team bezochten het ruige gebied twee keer vanaf de Ethiopische kant en drie keer aan de Soedanese zijde . “In Alatash heb je aan de randen nog wel benzinepompen en hamburgertentjes. In Dinder, in Soedan is er niets. Je moet erheen met voldoende benzine en proviand.” Bauer heeft tijdens zijn veldtochten veel macaroni in tomatensaus uit blik gegeten.

Rode lijst

Doel van de expedities was bepalen hoe groot de leeuwenpopulatie is aan weerszijden van de grens. Aangezien de aanwezigheid van drinkwater en prooi in dit ruige terrein beperkt is, schat hij dat er een, misschien twee, leeuwen per honderd vierkante kilometer leven. De groep is dan tussen de 100 en 200 dieren groot. Gezien dat geringe aantal kwam de Abessijnse leeuw meteen op de rode lijst van bedreigde diersoorten. “Biologisch gezien is het een laag aantal. Maar als leeuwen van elders het gebied kunnen bereiken kan dat genetisch een gezonde invloed hebben.” Hij vertelt er meteen bij dat hij niet heeft kunnen constateren of er leeuwen uit andere gebieden oversteken.

Dus gaat zijn onderzoek verder. Er zijn nog twee witte vlekken op de kaart van Ethiopië waar onbekende leeuwenpopulaties kunnen zitten. Over twee maanden reist Bauer naar Kaffa, 300 kilometer zuidwestelijk van Addis Abeba in de buurt van Zuid-Soedan. Hij gaat daar een telling organiseren, niemand weet hoeveel leeuwen daar nog leven. Hij is niet optimistisch. Prooi is in dat gebied niet veel aanwezig.

En dan is er nog een uitgestrekt gebied waar waarschijnlijk leeuwen zitten in het zuiden van Ethiopië en het noorden van Kenia, boven de Samburuwoestijn van circa 30.000 vierkante kilometer. Ook nu relativeert hij de kans. Er zitten veehouders, en als leeuwen koeien en geiten stelen, dan worden ze vaak doodgeschoten door boeren.

Overlevingskans

Zijn bevindingen overlegt Bauer aan de Ethiopische overheden om tot natuurbeschermingsmaatregelen te komen die leeuwenpopulaties een betere overlevingskans geven. Dat het nodig is blijkt uit onthutsende cijfers. In het noorden van Afrika, de Sahel en de Hoorn, het onderzoeksgebied van Bauer, leven nog maar zo’n 3000 leeuwen in het wild. Zuidelijk van de evenaar wordt de totale populatie geschat op nog maar 20.000 leeuwen.

Uit jarenlang onderzoek blijkt volgens Bauer dat na elke drie generaties leeuwen, dat is circa 21 jaar, het aantal met 40 tot 45 procent afneemt. Dat betekent dat er in 2040 nog maar maximaal 14.000  leeuwen in het wild in heel Afrika voorkomen. “Ik kan nu al gebieden aanwijzen waar over een aantal jaren geen leeuwen meer zullen zijn. Daar is het zelfs met beschermende maatregelen lastig om leeuwen de komende twintig jaar te laten overleven.”

In andere gebieden, vooral in het zuiden van Tanzania, de Serengeti en de Okavangodelta in Botswana, zullen ze voorlopig wel stand houden. Maar zelfs in robuuste leeuwengebieden als de wildernis tussen Niger, Burkina Faso en Benin, aangeduid als het WAP-gebied, worden de dieren nu bedreigd door de aanwezigheid van  jihadistische groepen.  Maatregelen om de leeuwenpopulatie in die regio te beschermen zijn niet meer mogelijk. Bauer kwam hier vaak, maar het is nu te gevaarlijk geworden voor natuurbeschermers om hun werk te doen. 

Trots op de leeuw

Al zijn wetenschappelijke veldonderzoek is gericht op het beschermen van leeuwenpopulaties. Dat moeten overheden doen, maar Bauer en zijn team helpen bij oplossingen. Hij constateert dat de protectie van leeuwen in Ethiopië niet de hoogste prioriteit heeft. Maar toch, vroeger waren er veel meer en de leeuw symboliseert de nationale trots. “Ethiopië is nooit een kolonie geweest. Altijd onafhankelijk. Met een eigen geloof, taal en kalender. Ze zijn trots op tradities en leeuwen maken daar onderdeel van uit”, constateert Bauer.

Zo behoort in de regio Kaffa, waar hij binnenkort leeuwenonderzoek gaat doen, het beschermen tot die traditie. “Als een leeuw een koe doodt, betalen de buren gezamenlijk de prijs van de koe, waardoor de leeuw niet geschoten hoeft te worden.”

Ook heeft de regering in Addis Abeba, na de vondst van de Abessijnse leeuwen in Alatash, het natuurpark met 2000 vierkante kilometer uitgebreid. Zonder beschermende maatregelen als parkwachters tegen stropers ben je er nog niet. Aan de andere kant van de grens in het Soedanese Dinder-gebied is dat beter geregeld. Daar zijn voldoende rangers om het park te beschermen en die zijn ook goed uitgerust. Het is een uitvloeisel van het dictatoriale militaire regime van voormalig dictator Al Bashir. Militairen, politie en rangers werden traditioneel goed bewapend en van uitstekende terreinwagens voorzien. Bauer vraagt zich of dit zo blijft na de val van Bashir. 

Een goede manier om natuurbescherming te financieren is ecotoerisme, waar de lokale bevolking ook aan verdient. “Voor Kaffa kan dat werken, dat gebied is goed bereikbaar vanuit de hoofdstad. Maar voor Alatash en Dinder is dat een onmogelijke opgave”, zegt Bauer. Het gebied is vrijwel onbereikbaar per auto en er zijn geen voorzieningen voor toeristen. De barre wildernis is tot nu toe ook de bescherming geweest voor de verloren gewaande wilde Abessijnse leeuw.

Voor Bauer ligt er voldoende werk in het verschiet. “Ik heb het mooiste beroep”, zegt de leeuwenman, die nog zeker twintig jaar door wil in het veld. Hij kreeg onlangs bericht over twee mannetjesleeuwen die zijn opgedoken in een gebied in Kameroen waar nooit leeuwen zijn gemeld. Ze zijn overgestoken van een leeuwengroep honderden kilometers verderop. Bauer is er al wezen kijken.

“Er zitten veel veeboeren in het gebied”, waarschuwt hij. Als leeuwen op vee gaan jagen lopen ze groot risico te worden afgeschoten. “En ik kreeg zojuist een sms’je dat die leeuwen vannacht een koe hebben gedood.”

Lees ook:

Raadsel rond troeteldieren van Haile Selassie

Garamawe ligt te slapen op de betonnen vloer. Zijn staart steekt door de tralies naar buiten. Een van zijn oren beweegt af en toe om een lastige vlieg te verjagen. De 21-jarige leeuw lijkt imposanter en groter dan zijn soortgenoten die elders vrij rondlopen in de Afrikaanse bush.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden