Reportage Bomensterfte

Niet het bastkevertje, maar het klimaat nekt de fijnspar

Ronald Sinke in het zieke bos bij Borger. Beeld Reyer Boxem

In de Drentse bossen knaagt een kevertje massaal naaldbomen dood. Normaal gesproken kunnen de sparren er prima tegen, maar door de droogte van de afgelopen jaren zijn ze zo verzwakt dat ze zich niet meer verweren.  

Ronald Sinke banjert over een dik pakket van naalden, gras en mos door een perceel fijnsparren van de boswachterij Gieten bij het dorp Drouwen. De bodem veert onder zijn voeten. De naaldbomen – sommigen 80 jaar oud - staan er treurig bij. De kroon is vaak nog wel groen, maar schijn bedriegt. Hier en daar hangen stukken schors los aan de stam. Aan de voet van de bomen ligt een bruinig dekentje van houtpoeder. Het is wormmeel.

“Als we dat zien, dan weten we, hier is de letterzetter aan het werk”, zegt de bosadviseur van Staatsbosbeheer in Groningen, Friesland en Drenthe. Sinke wijst op gaatjes in de schors van de spar. Zo hebben ze zich door de schors gewurmd, de kevers. Pal onder de schors vreten ze een eindeloos en haast sierlijk patroon van groeven in de zachte bast, om er eitjes in te leggen.

Ze zijn met velen, een paar honderd kunnen in korte tijd een fikse fijnspar doden. Door hun gewoeker in de dunne groeilaag onder de schors, onderbreken ze de sapstromen met voedingsstoffen richting wortels. De boom sterfte een trage dood. Een gezonde boom kan zo’n kever-invasie makkelijk aan. Door hars te produceren zijn bastkevers kansloos. Doorgaans. En daar zit het probleem: na twee kurkdroge jaren met veel te weinig neerslag zijn de fijnsparren en lariksen verzwakt. Ze hebben geen weerstand meer. Kansloos tegen bastkevers.

Hele wouden weg

“Door de droogte is nu alle fijnspar vatbaar”, weet Sinke. Staatsbosbeheer heeft landelijk zo’n 4500 hectare fijnspar staan. “Als de letterzetter in één boom zit, heb je er binnen één jaar vierhonderd. Je moet er snel bij zijn.” Direct kappen en afvoeren dus. “Maar er is niet tegenop te werken.”

Verderop in het Drentse bosperceel staat een fijnspar nog net overeind, alle schors is van de stam gevallen - de vraatsporen hebben in het hout een kunstig patroon achtergelaten. Dit is het stille slagveld van de Ips typographus, de letterzetter, een viriel bastkevertje van een paar millimeter groot dat in Duitsland hele wouden velt, maar ook in Nederland hard toeslaat. De schade is hier nog te overzien, omdat Nederlandse bosbouwers in het verleden met vooruitziende blik vooral gemengde bossen plantten. Als er dan bomen doodgaan, blijven er niet zoals in Duitsland kale, lege vlakten achter. 

Ronald Sinke (62) loopt een tijdje mee bij Staatsbosbeheer – 38 jaar. Nog een paar jaar, dan gaat hij met pensioen. Hij weet al welk probleem de laatste fase van zijn bosloopbaan zal gaan domineren: de gevolgen van klimaatverandering, de extremen in het weer, de droogte, de stormen. “We zijn er in een paar jaar ineens achter gekomen dat klimaatverandering niet een zorg is voor later, maar nu al grote gevolgen heeft. Het klimaatkwartje is wel gevallen.”

De letterzetter aan het eind van een boorsleuf. Beeld Reyer Boxem

Je kunt denken: de vraatzuchtige letterzetter en zijn soortgenoot, de bastkever Ips cembrae die vooral  lariksen belaagt, zijn misschien gewoon een vorm van natuurlijke selectie. Soms slaat de natuur hardvochtig toe, kijk naar de Aziatische schimmel, een exoot die op grote schaal essen laat sterven. Maar bij de opmars van kevertjes speelt klimaatverandering de hoofdrol, is de overtuiging van bosbeheerders. “De opwarming en de droogte zijn de achterliggende oorzaken van de massale bomensterfte door bastkevers”, zegt Sinke.

Het is een les voor de toekomst, een oude les: bij het aan- of herplanten van bos moet je soorten mengen om de weerstand te vergroten. “Dat is inzicht is er al minstens een eeuw. We zijn terug bij af, we worden met de neus op de feiten gedrukt. Misschien moeten we meer bomen uit midden-Europa introduceren, soorten die beter tegen warmte en droogte kunnen.”

 Maar, een kaalslag heeft ook voordelen, relativeert Sinke. “Toen ik begon bij Staatsbosbeheer waren er in de jaren zeventig van de vorige eeuw net een serie zware stormen geweest, waarbij grote stukken bos waren omgewaaid. Het herstel leidde uiteindelijk tot veel gevarieerdere bossen.”

Deze reportage zorgde voor de volgende uitstoot: 

Vervoermiddel: auto en elektrische fiets (auteur), auto (fotograaf), auto (expert).

Afgelegde afstand: 338 km auto en 50 km elektrische fiets (auteur), 76 km (fotograaf), 81 km (expert).

CO2-uitstoot: 75712 gram auteur, 17024 gram fotograaf, 17308 gram expert (76 km met diesel-auto, 5 km met benzine-auto naar locatie fijnsparren).

Totale CO2-uitstoot 110044 gram.

Lees ook:

Ecologen slaan alarm: de Poolse regering verwoest het laatste oerbos van Europa

Unesco wilde het bos op de lijst van bedreigd erfgoed te plaatsen, maar Warschau trok zijn eigen plan.

Zo goed als de plaagsoorten gedijen bij de droogte, zo slecht is die voor andere dieren

De Achterhoek zucht onder de aanhoudende droogte. Trouw wandelt met experts langs het Pieterpad door het droogste stukje Nederland, van Vorden naar Millingen aan de Rijn. Op pad met ecoloog Udo Hassefras, gebiedsmanager voor Natuurmonumenten.

Een bos moet oud mogen worden, vinden bosbouwers

Om de bossen klimaatbestendiger te maken sturen bosbouwers nu eigen voorstellen aan de politiek. Bossen waarin bomen oud worden en vergaan zijn nodig om de rijkdom aan soorten planten en dieren te herstellen, schrijven ze.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden