Planteneters

Niet de tijger, maar de schildpad heeft het grootste risico op uitsterven

Beeld AFP

Anders dan gedacht is het risico op uitsterven het grootste onder de planteneters.

Bij het woord uitsterven springen onmiddellijk grote vleeseters in beeld, zoals de tijger. Die zouden de grootste risico's lopen. Maar als je het hele dierenrijk overziet, blijken planteneters het meest uit te sterven. En dat is al zo sinds de mens op aarde rondloopt.

Dat laten Amerikaanse onderzoekers zien in vakblad Science Advances. Het beeld dat wij mensen hebben van uitsterven wordt vooral bepaald door tot de verbeelding sprekende soorten, zoals grote jagers. Zelfs in de wetenschap wordt er veelal van uitgegaan dat de grote carnivoren het meeste risico lopen om van de aarde te verdwijnen. En dat is zo gek niet, want de grote carnivoren staan bovenaan de voedselketen. Alles wat er onder hen in die keten gebeurt, merken ze. De watervlo voelt een uitsterven van de tijger niet, maar de tijger uiteindelijk wel het verdwijnen van de watervlo, bij wijze van spreken.

Daar komt bij dat de carnivoren bovenaan de voedselketen een zware concurrenten hebben: de mens. En die wedijvert niet alleen om prooi, waarvan vleeseters vele kilo's nodig hebben, maar ook om leefgebied. Jacht en stroperij zijn verantwoordelijk voor 80 procent van het uitsterven van grote carnivoren, aldus de onderzoekers.

Rode lijst van soorten die met uitsterven worden bedreigd

Die vernietigende invloeden van de mens staan buiten kijf. Maar om een compleet beeld te krijgen van dierlijk uitsterven, doken de onderzoekers in de database van de internationale unie voor natuurbehoud IUCN. Die organisatie publiceert de bekende rode lijst van soorten die met uitsterven worden bedreigd. Ze heeft gegevens van meer dan 22.000 diersoorten in alle categorieën. De Amerikaanse onderzoekers analyseerden de data van zoogdieren, vogels en reptielen, en keken in ieder van die categorieën naar de verschillen tussen carnivoren, herbivoren en omnivoren.

Het risico van uitsterven bleek steeds het grootst voor de herbivoren, en het allergrootst voor herbivore reptielen, zoals schildpadden. En die regel gaat op in vrijwel alle leefgebieden en in alle tijden. De onderzoekers keken niet alleen naar nu levende dieren, maar ook naar soorten die zijn uitgestorven sinds de mens ten toneel verscheen. En steeds was het beeld: planteneters zijn het meest kwetsbaar. 

Beeld REUTERS

Het is een statistisch effect dat opduikt uit een enorme berg gegevens. De onderzoekers hebben er niet direct een verklaring voor. Ze zien bijvoorbeeld wel dat vreemde indringers - zowel knaagdieren, als insecten en planten - verantwoordelijk zijn voor het verdwijnen van herbivore reptielen. En onder vogels eist luchtverontreiniging vooral zijn tol bij planteneters. Maar een complete verklaring hebben ze niet.

Herkennen van patronen in uitsterven

Er zijn paar uitzonderingen, waarin grote jagers juist wel een groter risico op uitsterven lopen dan hun omnivore en herbivore klasgenoten. Onder de vogels zijn dat de aaseters, zoals de gier. Maar de belangrijkste uitzonderingen zijn te vinden in zeeën en oceanen, waar viseters zoals de zeeleeuwen, maar ook haaien, vogels en zeeslangen onder druk staan. Dat komt door de enorme invloed van de mens op de visstand, vermoeden de onderzoekers. Maar dat moet nog blijken uit nader onderzoek; vissen werden in deze studie niet meegenomen. 

Het uitsterven van een herbivoor is niet erger dan van een omnivoor of carnivoor, benadrukken de onderzoekers, maar het is belangrijk deze patronen in uitsterven te kennen vanwege de rol die dieren hebben voor hun omgeving. 

Herbivoren hebben niet alleen invloed op andere dieren, maar ook op planten. En hun rol kan niet altijd door klasgenoten worden overgenomen. Voorbeeld: de luiaard zorgt met zijn menu en lichaamsomvang voor de verspreiding van grote plantenzaden, een rol die de veldmuis niet aankan. Het uitsterven van herbivoren heeft ook in het verre verleden al dramatische effecten gehad op de plantenwereld en daarmee op het klimaat, waarschuwen de onderzoekers.

Lees ook:

Afrikaanse gieren met uitsterven bedreigd

Ze worden wel de schoonmaakploegen van de natuur genoemd: gieren. Van de elf Afrikaanse giersoorten staan er inmiddels zeven op de Rode Lijst van ernstig met uitsterven bedreigde vogels. Hun hersens worden opgerookt in een joint.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden