Negentig soorten korstmos zien? Ga naar de begraafplaats in Ede

Beeld herman engbers

Henk-Jan van der Kolk speurt begraafplaatsen op de Veluwe af naar zeldzame korstmossen. Die doen het goed op het kalksteen van oude graven in de zandgrond van de Veluwe.

Er rijdt een lijkwagen de begraafplaats in Ede op, gevolgd door een grote groep mensen. Allen gekleed in donkere kleren, allen even droef. De zon schijnt uitbundig, vogels bezingen de lente.

Enkele honderden meters verderop staat een man diep gebogen over een oude, verweerde grafzerk. Hij zet een loep voor de ogen, krast voorzichtig met de nagels over de zerk, noteert iets in een boekje en buigt zich nog wat verder over de steen. Hij lijkt zich nauwelijks bewust van zijn omgeving. Ostentatief kuchen helpt.

Begraafplaatsen - althans oude en bij voorkeur op zandgrond - zijn een schatkamer vol korstmossen, vertelt de gebogen man, moskenner Henk-Jan van der Kolk. De oude kalkstenen grafzerken bieden korstmossen een perfecte groeiplaats, net als de schrale grond en de solitaire bomen die veelal op oude dodenakkers te vinden zijn.

Gedicht aan namen

"Op één zo'n grafzerk vind je al gauw twintig tot dertig soorten korstmossen." Daaronder een aantal vrij algemene zoals de gewone citroenkorst en het muurzonnetje, maar ook soorten van de Rode Lijst waaronder het bolletjesgeleimos en het wrattig schildmos.

Beeld herman engbers

"Neem nou dit", zegt hij, wijzend op een zwart vlekje te midden van voor een leek volstrekt identieke andere zwarte plekken. "Prachtig zwart grafkorst."

In hoog tempo schieten zijn vingers over de zerk, ondertussen een gedicht aan namen opnoemend: muurschotelkorst, platte citroenkorst, sinaasappelkorst, gewone stippelkorst en kleine geelkorst.

De lichenoloog, in zijn dagelijks leven bezig met een promotieonderzoek naar de verstoring van scholeksters, inventariseerde de afgelopen jaren, uit hobbyisme, de korstmossen van 93 begraafplaatsen. Alle dodenakkers liggen op de Veluwe. Een pragmatische keuze aangezien Van der Kolk in Bennekom woont, maar ook ingegeven door het feit dat de Veluwse begraafplaatsen op zandgrond liggen "waardoor je er dus ook stuifzandkorstmossen kunt vinden. Dit gevorkt heidestaartje bijvoorbeeld", wijzend op een friemel die ook voor een gewoon mens en zonder leesbril zichtbaar is.

Vette gele vlek

Lopend van het ene naar het andere graf wordt de lijst namen langer en langer. Op 93 onderzochte dodenakkers trof Van der Kolk 250 soorten aan; een derde van alle in Nederland voorkomende soorten. De Algemene Begraafplaats Ede is goed voor 90 soorten.

De korstmossen zijn niet allemaal even verheffend, blijkt als de korstmossenman op een vette gele vlek aan de bovenkant van een steen wijst. Verzuring, constateert hij met een lichte zucht. Vanaf de boomtakken die, overigens landschappelijk heel verantwoord, over een grafzerk neigen, druppen voedingsstoffen op het kalksteen, vertelt hij. "De bomen vangen ammoniak afkomstig van de intensieve veehouderij op, dat met de regen afstroomt. Tja, en dan rest er weinig meer dan groot dooiermos, een soort waarmee je echt niet blij kan zijn. Net zo min als hiermee, duidend op een groene vlek op een granietsteen. Alleen dankzij de bemesting kan dit gestippeld schildmos hier groeien."

Beeld herman engbers

Een paar meter verderop echter ligt een zerk open en bloot en staat een boom solitair te wezen. "Droog en zonnig. Perfect." Opnieuw volgt een duizelingwekkende rij namen. Heel geruststellend.

Laat maar spuiten

Dan komt brommend vanachter een rij zerken een kleine tractor met daarachter een watertank en hogedrukspuit. De chauffeur rijdt voorbij om even verderop een aantal gladgepolijste granieten stenen schoon te spuiten. "Laat hem maar spuiten. Op zulke stenen groeit toch niets. De korstmossen kunnen zich daarop niet hechten."

Henk-Jan van der Kolk. Beeld herman engbers

De man is ongevaarlijk, maar dat geldt niet voor alle grafwerkers. Sommige oude graven liggen er verdacht glanzend bij, schaars begroeide en daardoor van nature korstrijke stukjes grond worden toch omgeploegd, bomen niet gesnoeid en coniferen aangeplant. Ook het gebruik van glad gepolijst graniet voor de grafplaten is niet direct korstmosminnend. De trend tot meer persoonlijke graven biedt hoop. Wellicht komen kalksteen of grove zure steensoorten als granietkeien of schisttegels weer in de mode.

"Even vooropgesteld dat het belang en de wensen van nabestaanden altijd voor gaan, kan er op de meeste begraafplaatsen nog heel wat aan het beheer worden verbeterd, zeker voor wat betreft de korstmossen. Ede doet het echt niet slecht."

Beeld herman engbers

Verbetering is mogelijk, maar Van der Kolk gaat niet de barricades op. Tijd ontbreekt hem, 'ik ben ook geen actievoerder', en hij vindt het ook meer de taak van landelijke natuurverenigingen om meer aandacht te geven aan natuur op begraafplaatsen. "Maar misschien ga ik er zelf wel mee aan de gang. Het zou zo ontzettend jammer zijn als er korstmossen, zeker de zeldzame soorten, verloren zouden gaan."

Super zeldzaam

We lopen nog even naar het recent aangelegde terrein voor natuurbegraven. De opbrengst blijkt teleurstellend. Het terrein is wel zonnig, maar redelijk dicht begroeid met mossen. Dat geldt niet alleen voor deze natuurbegraafplaats vermoedt de korstmoskenner. Veel natuurdodenakkers liggen in een bos. "Te donker en te nat voor korstmossen."

Teruglopend naar de uitgang van de begraafplaats, kan Van der Kolk het niet laten nog heel even de blik te laten gaan over een verweerd graf uit 1924. De loep gaat voor het oog, een glimlach breekt door. "Donkere schotelkorst. Vorige keer niet gezien. Super zeldzaam. Top!"

In de verte keert de begrafenisstoet terug. De moeilijke taak volbracht.

Schimmel en alg

Kalksteen komt van nature alleen in mergelgroeven in Limburg voor en zelfs daar alleen in de ondergrond. Het kalksteen voor grafzerken is geïmporteerd. Soms liften de korstmossen mee, maar veel vaker zorgden wind en vogels voor de verspreiding.

Beeld herman engbers

Korstmossen hebben twee tactieken. Sommige soorten vormen sporen. Die zijn licht en worden daardoor ver door de wind meegevoerd. Om zich ergens te kunnen vestigen is de schimmel echter afhankelijk van het aantreffen van een passende alg. Korstmossen bestaan immers uit een samenspel tussen schimmel en alg. Andere soorten verspreiden zich in de vorm van wat grotere korrels van schimmel en alg ineen. Deze soorten komen minder ver maar kunnen zich wel in korte tijd sterk uitbreiden.

Korstmossen groeien uiterst langzaam; hoogstens een centimeter per jaar. Ook al daarom zijn oude graven het rijkst aan korstmossen.

Lees ook: De Europese natuur kwakkelt
Driehonderd wetenschappers werkten drie jaar in opdracht van de Europese Commissie aan een Rode Lijst voor landschappen. Voor het eerst is geïnventariseerd hoe de natuur er in Europa voor staat. Niet zo heel goed.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden