Waakhond

‘Nee’ zeggen tegen groene afspraken? Scheidend ACM-topman Henk Don deed het geregeld

Beeld Fadi Nadrous

Kolencentrales sluiten, een eind aan de plofkip, korting voor mensen die gasloos gaan wonen. Wie wil dat nu tegenhouden? Scheidend topman van de Autoriteit Consument & Markt (ACM) Henk Don deed het.

Gezocht: Bijtgrage waakhond (m/v). Dol op taaie wetteksten. Bereid om plannen af te keuren, zelfs als die bedoeld zijn om milieu en klimaat te redden. Onvermurwbaar.

Zo stond het uiteraard niet in de vacature, die verscheen vanwege het vertrek van Henk Don (65) als topman ‘milieu’. Maar wie zijn wapenfeiten bij de ­Autoriteit Consument & Markt (ACM) kent, snapt het punt. Deze fictieve vacaturetekst had Dons opvolger, inmiddels gevonden in topambtenaar Manon Leijten, een piekfijn idee gegeven van de baan.

Don zit hoog in de ‘Citruspers’, zoals het ACM-kantoor in de volksmond heet (of: ‘Haagse eikel’). Door het juiste raam van de kogelvormige toren kan hij vaag de contouren van de Tweede Kamer zien, het Torentje van Rutte. Hij zit achter zijn bureau. Er liggen wat vellen papier, geen dikke mappen. Het zijn de laatste dagen voor zijn pensioen. Hij kan losse eindjes afwerken en terugblikken op roerige tijden in de Citruspers.

Terug naar 2013. Don weet het nog, hoe kwaad milieuclubs en energiebedrijven op hem waren. Nou ja, niet op hem persoonlijk. Maar wel op ‘zijn’ ACM, in een kwestie waar hij leiding aan gaf: de kolencentrales. Na lange, moeilijke onderhandelingen waren de bedrijven en milieuorganisaties er samen uit. De kolencentrales, de grote vervuilers in Nederland, zouden sluiten. Dat klimaatsucces werd vastgelegd in het Energieakkoord.

Vergeet het maar, oordeelde Don bij de ACM, nadat hij die afspraak toetste. Samen afspreken om kolencentrales te sluiten? Illegaal was het. De consument zou de dupe worden, vanwege hogere energiekosten. De ACM verbood sluiting. “Ik kan de redenering niet volgen”, sputterde oud-milieuminister Hans Alders, destijds baas van de bedrijfskoepel Energie-Nederland. Ook Ron Wit van Natuur & ­Milieu was verbijsterd. De ACM keek naar de lasten, zei Wit, maar vergat alle lusten van de kolenexit in het Energieakkoord.

‘Het was geen leuke boodschap om te brengen’

Don neemt een slok koffie. Hij kiest zijn woorden rustig, bedachtzaam. “Wij moesten de afspraken neutraal toetsen aan de wet”, zegt hij. Hij staat er inhoudelijk nog steeds helemaal achter. “Kon onderling beklonken sluiting door de beugel? Nee.” De prijsstijging voor stroomklanten was te groot, berekende de ACM. Don: “Wat niet wil zeggen dat het een dom idee was. Maar als je dat wilt, moet je het anders regelen.” Dat is precies wat minister Henk Kamp (VVD, economische zaken) deed. Om het Energieakkoord te redden stelde hij emissie-eisen op, die de vieze kolencentrales nooit zouden halen. Met die politieke noodgreep konden ze alsnog dicht – uiterlijk 2030 stopt alle kolenstook.

Wie is Henk Don?

De Zeeuwse topeconoom (Middelburg, 1954) was in zijn carrière verbonden aan de Erasmus Universiteit, de Universiteit van Amsterdam en TU Eindhoven. Tussen 1994 en 2006 was Don directeur van het Centraal Planbureau (CPB). In 2009 trad hij aan als bestuurder bij de Nederlandse Mededingingsautoriteit, voorloper van de ACM.

Henk Don.Beeld ACM

“Het was geen leuke boodschap om te brengen”, zegt Don over het stokje dat hij stak voor de sluiting van kolencentrales. “Ongemakkelijk”, noemt hij het wel. Maar de afzwaaiende directeur vindt dat de ACM precies deed waar de onafhankelijke toezichthouder voor bedoeld is. “Wij bewaken de kaders en wetten die er zijn.” Pleasen, daar doet-ie niet aan. Don is een man van ‘regels zijn regels’. Als milieuplannen daarmee botsen, dan is het jammer maar helaas. “De politiek kon het anders regelen. Wij trokken het Energieakkoord niet ­finaal onderuit”, zegt hij.

Kritiek of niet, in 2015 blokkeerde Don weer een milieuafspraak van het bedrijfsleven. Met dezelfde toewijding. De ‘Kip van morgen’ ­betrof het ditmaal. De pluimveesector had ­samen met alle supermarkten één nieuwe norm opgesteld voor vleeskippen, bedoeld als einde aan de plofkip. Een stap vooruit in dierenwelzijn. Weer was het de afdeling van Don die er een streep door zette. De stap vooruit voor de kip was te klein voor een hogere prijs aan de kassa, oordeelde de ACM. Bovendien zou zo’n sectorafspraak de concurrentie op ‘eerlijker’ vlees kunnen schaden. Dat oordeel wekte weer woede. De ACM frustreerde dierenwelzijn met ‘nodeloze obstakels’, aldus de boerenorganisatie LTO. Ook supermarktkoepel CBL was verbolgen over de ‘nee’, na jaren van groen overleg.

Biologische kip, beterleven-kip en Kipster-vlees

“Het deed nogal wat stof opwaaien”, zegt Don als hij aan alle tumult terugdenkt. Het was toen misschien een domper voor de sector, maar in de supermarktschappen ziet de topman zijn eigen gelijk nu terug. Er ligt, naast de plofkip, nu van alles: biologische kip, beterleven-kip, Kipster-vlees. “Duurzame keuzes zijn er te kust en te keur. Daar had je dat ene label niet voor nodig, zoals werd geclaimd.” Wakker Dier was er niet rouwig om dat de ACM streng optrad. Die vond de ‘Kip van morgen’ nog veel te dieronvriendelijk.

En toch: een brede coalitie van milieuorganisaties en bedrijven had het he-le-maal gehad met de ACM. VNO-NCW, Natuur & Milieu en de Dierenbescherming stuurden minister Kamp in 2015 een brandbrief. Zij zagen de waakhond in de Citruspers, die zo onvermurwbaar optrad, steeds meer als lastpak die duurzaamheid in de weg stond. Daar is de laatste jaren flink debat over gevoerd, ook in de Tweede Kamer. Met resultaat. Er is nu, vijf jaar later, een wetsvoorstel ‘Ruimte voor duurzaamheid’ in aantocht. Dat moet regelen dat de regering zelf sneller groen licht kan geven aan milieuplannen, zoals voor het Klimaatakkoord. “Dan komen zulke zaken minder op het bordje van de toezichthouder terecht”, zegt Don.

Dat wil niet zeggen dat de waakhond gaat staan toekijken, voegt hij toe. “De ACM blijft toezien op transparantie en betaalbaarheid, ook als het gaat om duurzame plannen.” Dat bleek wel bij een van de laatste dossiers die Don ter hand nam. Een van de heikele punten: wat mag een energienetbeheerder wel en niet doen, om duurzame energie te bevorderen? Het simpele antwoord zou moeten zijn: niks. Een netbeheerder moet van de wet stroom, gas of warmte van A naar B brengen. Meer niet. 

‘Denk eens ver vooruit’

Maar: ze kúnnen veel meer. Laadpalen voor elektrische auto’s plaatsen, groene energie opslaan in een batterij, in hun stroomkabels of gaspijpen. De deur daarvoor ging op een kier, doordat de politiek een nieuwe wet aannam. Hiermee kan de ACM netbeheerders ‘groene’ speelruimte gunnen. Tijdelijk dan. Tot het moment dat commerciële bedrijven de boel overnemen. “Zo kan verduurzaming soms op gang worden gebracht”, aldus de afzwaaiende topman. “Wij voelen ons verplicht om dat mede mogelijk te maken, binnen onze bevoegdheden. Als het anders moet, is het aan de politiek om dat te regelen.”

Don heeft er weer een, om toe te voegen aan het rijtje van kolencentrales en plofkippen. Het idee dat de ACM dit keer afkeurt kwam van Netbeheer Nederland: laat bewoners die hun gasaansluiting laten weghalen, omdat ze investeren in een duurzame woning, slechts opdraaien voor de helft van de kosten. Nu betalen die koplopers de volle mep, al snel 600 euro, als een monteur de gaspijp komt verwijderen. 

Dat moet zo blijven, oordeelde Don, zo staat het in de wet. “Als bewoners zelf vragen om afgesloten te worden van het gasnet, dan veroorzaken zij de kosten.” Het is volgens de ACM onverantwoord als netbeheerders de helft gaan betalen. Zij leggen die kosten via hun tarieven neer bij alle aangesloten energieklanten. Het klinkt misschien sympathiek, zegt Don, om de groene ‘first movers’ altijd de helft korting te geven. Dat geeft tweespalt. 

“Want denk eens ver vooruit”, zegt Don. Relatief arme Nederlandse huishoudens blijven het langst aangewezen op aardgas thuis. Die kunnen niet eventjes warmtepompen en zonnepanelen kopen. Zij moeten dan, als groep van ‘achterblijvers’, wel steeds meebetalen aan het dichtdraaien van de gaskraan bij ­rijkeren. “Zo krijg je uiteindelijk een wanverhouding in de kostenverdeling.” Dus zette hij, ten slotte, een rode streep door het groene idee. Hoeveel mensen uiteindelijk hun gaspijp laten weghalen valt volgens Don sowieso nog te bezien. “Misschien krijgen we wel groen gas, of waterstofgas.”

Lees ook:

Kartelwaakhond ACM belet afspraken over groen beleid

De Autoriteit Consument en Markt (ACM) oordeelde ten onrechte dat bedrijven die onderling afspraken maken over verduurzaming, zich schuldig maken aan kartelvorming. Een brede maatschappelijke coalitie vroeg het kabinet daarom om meer ‘groene speelruimte’.

Lees ook:

Samsom: Stop met groene subsidies waar alleen de elite van profiteert

Nederland moet stoppen met de ‘groene’ belastingvoordelen en subsidies voor particulieren. Ze zijn niet efficiënt en komen bij de verkeerde mensen terecht, waardoor er een ‘groene elite’ ontstaat, waarschuwde Diederik Samsom.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden