Nederlandse buurtvijvers stoten evenveel broeikasgas uit als tweehonderdduizend auto's

Onderzoeker Tamara van Bergen met haar meetapparaat. Beeld Koen Verheijden

Een vijver in de wijk stoot veel broeikasgas uit, ontdekten Gelderse onderzoekers. Het goede nieuws is: die uitstoot kan dalen zodra bewoners en gemeenten aan het opruimen slaan. ‘Tel uit je klimaatwinst.’

Tamara van Bergen (28) trekt een legergroen waadpak aan. Ze staat op het grasveld, aan de rand van de L-vormige buurtvijver bij de Korte Loef, in het Gelderse Malden. Ze pakt haar favoriete instrument erbij. Een omgekeerde fles, bevestigd op een trechter. Verder heeft ze klaarliggen: een computer, snoeren, een kanariegele koffer vol meetapparatuur en een plastic stolp met twee drijvers (een soort catamaran). Dat komt later allemaal van pas. Eerst die trechterfles. Daarmee wil Van Bergen, onderzoeker van de Radboud Universiteit (RU), een proefje voordoen.

Ze plonst de vijver in. Twee passerende eenden kijken achterom. Het water is troebel. “Maar ik zie al belletjes.” Die bubbels komen via de trechter in de fles. Terug op de kant zuigt Van Bergen die met een plastic injectiespuit leeg. “Houd jij de aansteker erbij?”, vraagt ze aan haar collega-onderzoeker Sarian Kosten (43). 

Bij de vlam knijpt Van Bergen de spuit leeg. Het knettert, de vonk zwelt aan. Dat is het broeikasgas uit de vijver. “Methaan”, zegt Van Bergen. Dat is een broeikasgas –vooral bekend van koeienscheten- dat zo'n 25 keer sterker is dan kooldioxide (CO2).

Rotte eierlucht

Dat sloten, kanalen en meren broeikasgas uitwasemen, dat wisten wetenschap al. Maar het klimaateffect van buurtvijvers was nooit nauwkeurig bekeken. De aanname was wel dat de ondiep, stilstaand water relatief veel uitstoot, zegt Kosten. “Maar dat we zoveel gasbubbels zouden meten, dat zagen wij niet aankomen.” Extrapoleer het broeikasgas van de Korte Loef naar de 8000 hectare vijveroppervlak in Nederland, zegt ze. Dan is de jaarlijkse uitstoot gelijk aan het broeikasgas van 200.000 auto’s. Kosten: “Dat is een ruwe schatting… maar toch!”

De gasbellen ontstaan op de bodem van de vijver. Daar verzamelt zich derrie. Dit gaat rotten. “Misschien ruik je die rotte eierenlucht wel”, zegt Van Bergen. Het gas vormt zich uit afgezonken bladeren en takken. Aan de waterkant wuiven hoge rietkragen. Er staan groepjes jonge wilgen. Ook brood dat bewoners aan de eenden willen voeren, belandt in de wijkvijver, net als weggespoelde hondenpoep. Verder dalen resten visvoer neer, bedoeld voor uitgezette karpers - er zwemt zo’n 730 kilogram aan vis rond, schat de lokale visvereniging - waar hengelaars op azen. Afgestorven algen en kroos, veelvoorkomend in vijvers, zakken ook omlaag. Van Bergen: “We vonden ook gedumpte tuinaarde.” Alles bij elkaar is dat een organische hoop, die van de zuurstofarme, kuilvormige vijverbodem een broeiend ‘gasfabriekje’ maakt.

In het gras aan de waterkant dwarrelt een plastic boterhamzakje. Verderop, vlakbij de lange houten brug die de vijver oversteekt, ligt een plastic verkeerspaal in de het water. De onderzoekers vonden tijdens hun studie ook zwerfafval. Van gezonken chipszakjes tot een honkbalknuppel. “Dat zorgt nog eens voor een lagere ecologisch kwaliteit”, zegt Kosten. Afval verstikt het stilstaande water, zegt ze, waardoor woekerend alg deels sterft en afzinkt. “Zeker bij warm weer.” Dat werkt de gasvorming in de hand.

Beeld Koen Verheijden

Bubbelbad

De RU-onderzoekers werkten samen met Braziliaanse collega's, onder leiding van milieukundige Nathan Barros. Ze wilden samen in kaart brengen hoeveel broeikasgas er vrij komt uit stilstaand, ondiep water. De stadsvijver in Malden, nabij Nijmegen, bleek een ideale studieplek. Het plasje heeft een gemiddelde omvang en diepte. Elke maand voerde het team een hele dag, 24 uur, gasmetingen uit bij de vijver. Om de drie uur, in ploegendienst. “Een aardige buurman kwam koffie en snoepjes brengen”, zegt Van Bergen. 

Dat gebeurde al sinds 2014. In het begin hadden de onderzoekers veel bekijks en aanspraak, zeggen ze. Van omwonenden. De vergunninghoudende hengelsportvereniging ‘De Vriendenkring’ uitte interesse. Wat deden de wadende wetenschappers in ‘hun’ vijver? Het wende snel.

Daarna ging de meeste tijd zitten in rekenwerk en aanvullende (buitenlandse) steekproeven. “Soms leek de vijver wel een bubbelbad”, zegt Kosten. Dat kan komen door stroming onder water, of dieren die de bodem omwoelen. Maar de impuls kan ook van bovenaf komen. “Een lage drukgebied kan een vijver tot een hotspot van vrijkomend broeikasgas maken.” Gasbubbels in de waterbodem maken zich in één keer los, zegt de onderzoeker. Kosten doet zo’n vrijkomende bubbel na: ze wiebelt met haar lijf heen en weer.

Het onderzoek, waar deze donderdag het eindrapport van verscheen, werpt een nieuw licht op alle stadsvijvers, zegt Kosten. “De uitstoot is behoorlijk groot, terwijl hier bij de klimaatdoelen geen rekening mee gehouden wordt.” Maar, benadrukt ze met stemverheffing: “Wij zijn niet tegen buurtvijvers!” Steker nog, de lokale poelen hebben een belangrijke functie, als het om klimaatverandering gaat. In de buurt kunnen vijvers hevigere regenbuien, een potentieel gevolg van de opwarming in Nederland, opvangen. Bovendien is een koele vijver goed tegen lokale hittestress.

Hondenpoep opruimen

“Hé wacht even, ik zie een oranjetip”, roept Kosten opeens. Ze wijst naar een wit-oranje gekleurd vlindertje, dat neerstrijkt aan de vijverrand. Verderop dobbert een meerkoetenkoppel. Donkere kevertjes verraden zichzelf op de knalgele blaadjes van een paardenbloem in het gras. “Wat is een vijver toch belangrijk voor de lokale biodiversiteit”, zegt Kosten liefkozend.

Beeld Koen Verheijden

Haar team pleit dus zeker niet voor minder wijkvijvers. Graaf er liever meer, is hun advies. “Dat klinkt misschien apart, nu we weten dat er zoveel broeikasgas uit opborrelt”, zegt Van Bergen. Maar uit een proef blijkt dat dit probleem in theorie goed aan te pakken is. De oplossing: de omgeving en de vijver zelf heel goed schoon houden. Dat kunnen bewoners en de gemeente samen doen, zeggen de onderzoekers. Van Bergen: “Omwonenden kunnen helpen door geen eenden te voeren en hondenpoep op te ruimen.” Een schonere vijver, zegt ze, daar kan niemand tegen zijn. Het is een nieuwe klimaatactie die meewerkende burgers geen geld kost. Het vergt kleine gedragsaanpassingen. Kosten: “Dat kun je niet van alle klimaatmaatregelen zeggen.”

Gemeenten op hun beurt kunnen voor klimaatvriendelijk vijverbeheer over het plaatsen van minder of bladhoudende bomen aan de watergrens, aldus de onderzoekers. Verder helpt het ook om beter gescheiden rioolsystemen in de grond aan te leggen, zodat er geen viezigheid naar vijvers weglekt. Ook het tijdig schoonbaggeren van de bodem kan helpen. Goede verwerking van de slib is wel nodig, zegt Kosten. “Gooi je het alleen op de kant? Dan komt broeikasgas uiteindelijk alsnog vrij.” Snelle regionale verwerking van slib voor energieproductie kan een oplossing zijn. 

Klein bier

Een schoongebaggerde vijver kan plaats bieden voor planten, die het zuurstofgehalte met hun worstelstelsel op peil kunnen houden. “Ondergedoken waterplanten, die moet je hebben”, zegt Kosten. Die leveren een gezonder ecosysteem en helder water op, met fraai zicht vanaf de kant. “Kijk eens goed naar dit water”, zegt Van Bergen aan de rand van de Korte Loef. Ze wijst op het lichtbruine oppervlak, waar ze zon op schittert. “We zijn er aan gewend geraakt, maar eigenlijk is dit niet zo best.”

Vijvers schoonmaken klinkt misschien als klein bier voor het klimaat, zeggen de onderzoekers. Maar tel alle gasbubbels uit vijver op, landelijk en internationaal, en er valt grote beperking van broeikasgas te behalen, al zal de uitstoot nooit núl worden. Een vergelijkende veldtest toonde 75 procent verlaging van broeikasgas aan, aldus de onderzoekers. Dat waren wel twee uiterste gevallen: heel schoon vergeleken met erg troebel water. 

De RU-onderzoekers willen gemeenten en waterschappen informeren over de kansen om de broeikasgasuitstoot van water te verlagen door betere reiniging. Zowel de Kaderrichtlijn water als de klimaatafspraken bieden volgens de onderzoekers kansen om schonere vijver op de agenda te krijgen. Ook bij inklinkend veengebied is nog een wereld te winnen, zegt Kosten, als het om de klimaataanpak gaat. Door de droogte en lagere waterstand komt ook daaruit broeikasgas uit vrij. Kosten: “Dan hebben we het nog niet eens over alle slootjes. Daar heeft Nederland 300.000 kilometer van, vaak vervuild.” Pak dat aan, zegt ze. “En tel uit je klimaatwinst.”

Lees ook:
Strenger klimaatbeleid dreigt door hogere uitstoot methaan

Het kabinet houdt er sinds 2017 rekening mee dat de komende jaren nog strenger klimaatbeleid nodig is dan tot dan toe gedacht. Dit volgde op de ontdekking van extra broeikasgas, onder meer uit de adem van vee, uit sloten, plassen en afvalplaatsen. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden