Jos Korthout (met hoed) en projectleider Marijke Boonstra struinen de oever van de Bergsche Maas af.

ReportageAfval

Nederland is het afvoerputje van Europa, maar hoeveel vuil ligt er dan langs onze rivieroevers?

Jos Korthout (met hoed) en projectleider Marijke Boonstra struinen de oever van de Bergsche Maas af.Beeld Merlin Daleman

Vrijwilligers vonden afgelopen jaar gemiddeld 450 stuks afval per 100 meter oever van de Nederlandse rivieren. Grootste boosdoener is de recreërende mens.

“Je snapt niet dat hier nog iets kan groeien”, roept de gepensioneerde zestiger Jos Korthout uit. De vrijwilliger van het project Schone Rivieren zit gehurkt op de oever van het Drongelse veerhaventje aan de Bergsche Maas, vlakbij het traject dat hij twee keer per jaar uitkamt op afval. Tussen het onkruid en in het zand vindt hij nurdles ‘in alle kleuren van de regenboog’: kleine plastic korrels waarmee de industrie kunststof voorwerpen maakt. Ook zijn er bolletjes piepschuim, een pluk visdraad en flinters folie aangespoeld. “Geen doen om dat allemaal op te ruimen”, stelt Korthout, die vermeldt nooit een plastic zak mee te nemen voor alle rotzooi, omdat hij er altijd wel een vindt.

Sinds vier jaar laat Schone Rivieren – een initiatief van Stichting De Noordzee, IVN Natuureducatie en de Plastic Soup Foundation – in de lente en de herfst een leger van inmiddels 800 getrainde vrijwilligers uitrukken om op ruim 170 locaties langs diverse rivieren troep te rapen. Slechts 100 meter hoeven ze dan voor hun rekening te nemen. Desondanks liegen ook de laatste onderzoeksresultaten, van afgelopen lente, er niet om. Gemiddeld werden per 100 meter ruim 450 stuks afval aangetroffen. Waaronder afgedankte brandblussers, elektronica en meubels, maar met name plastics (90 procent van het totaal), en dan vooral ondefinieerbare snippers.

Marijke Boonstra en Jos Korthout aan de oever van de Bergsche Maas. ‘Het wordt detectivewerk om te achterhalen wie de veroorzakers van de vervuiling zijn.’ Beeld Merlin Daleman
Marijke Boonstra en Jos Korthout aan de oever van de Bergsche Maas. ‘Het wordt detectivewerk om te achterhalen wie de veroorzakers van de vervuiling zijn.’Beeld Merlin Daleman

“We zijn wereldwijd koploper met deze intensieve metingen”, zegt projectleider Marijke Boonstra, die hoopt andere landen te inspireren. “Naar afval in zeeën en oceanen wordt al veel langer grootscheeps onderzoek gedaan, nadat in 1997 de oceanograaf captain Charles Moore midden op de Stille Oceaan een enorme soep van kleine en grote stukken plastic ontdekte, en die beelden de wereld over gingen. Maar in de loop der jaren is steeds duidelijker geworden dat rivieren een belangrijk aandeel hebben in de groeiende stroom afval richting zee.”

Nederland staat te boek als het afvoerputje van Europa, omdat verschillende grote rivieren hier uitmonden in zee. Boonstra: “Maar hoe het precies zit, weten we nog niet. Een recent rapport van Natuur & Milieu concludeert dat de kwaliteit van het Nederlandse rivierwater zwaar onder druk staat. De Europese Kaderrichtlijn Water wordt niet gehaald, met alle gevolgen van dien voor de natuur en het milieu. Alleen worden in dat rapport voornamelijk de bestrijdingsmiddelen uit de landbouw als oorzaak aangewezen. Omdat data over zwerfafval nog relatief nieuw zijn.”

Om meer inzicht te krijgen in de herkomst en ook spreiding van het afval werkt Schone Rivieren sinds kort samen met de Wageningse universiteit; op basis van het onderzoek in de periode 2017-2019 langs de Maas en Waal, waar in totaal ruim 150.000 stuks afval werden geturfd. Het wordt detectivewerk om te achterhalen wie de veroorzakers zijn van deze vervuiling, zodat het probleem bij de bron kan worden aangepakt, zegt Boonstra. Het gros van het plastic bestaat immers uit kleine folieachtige stukjes: restanten van verpakkingen die mogelijk al jaren in het ecosysteem ronddwarrelden.

Nieuwe onderzoeksmethoden

Om ze te kunnen herleiden, broedt de universiteit momenteel samen met Schone Rivieren op nieuwe onderzoeksmethoden. Daarnaast maken ze gebruik van bestaande expertise over bijvoorbeeld de stromingen en vormen van rivieren, die bepalend zijn voor het transport en de ‘verblijfsduur’ van alle troep. “Zo willen we onder meer in kaart brengen waarom er zogenoemde hot-spots ontstaan: plekken waar opvallend veel afval zich ophoopt. Inmiddels zijn er zestien van die locaties – met ruim 1200 stuks afval per 100 meter – getraceerd, onder meer in de Biesbosch. Hoe meer kennis we hebben, hoe beter we ons verhaal over het voetlicht kunnen brengen.”

Medio 2021 staan ze er niet meer alleen voor, verwacht de projectleider. Dan moet het twee jaar durende monitoringsprogramma van de landelijke overheid beginnen, waarbij niet alleen de rivieroevers maar ook waterkolommen (afstand tussen de waterspiegel en bodem) worden gescreend. Schone Rivieren heeft goede hoop te worden opgenomen in het programma voor nog meer onderzoeksgegevens. Tegelijkertijd vraagt Boonstra zich af wat de overheid er concreet mee wil. “Momenteel is er een beperkte regie voor de aanpak van rivierafval, en zijn de verantwoordelijkheden onduidelijk. Zo voeren we regelmatig gesprekken met de waterschappen over de riooloverstorten, waardoor sanitair afval als wattenstaafjes, hygiënische doekjes en pillenstrips in de rivieren belanden. Maar we worden van het kastje naar de muur gestuurd.”

Ook luidt er kritiek op de nieuwe Europese richtlijn voor wegwerpplastic, die in juli van kracht wordt. Dan komt er onder meer een verbod op plastic wegwerpproducten als rietjes, bestek en bordjes. Onvoldoende, vindt de organisatie. “Er ontbreken duidelijke doelstellingen voor het reduceren of hergebruik van andere plastics. Bovendien moet nog een besluit worden genomen over statiegeld op blikjes, dat vanaf medio 2021 wel geldt voor plastic drankflesjes. Maar de laatste ontwikkelingen zijn positief: mogelijk wordt dat vervroegd ingevoerd.”

Jos Korthout neemt nooit een plastic zak mee voor de rotzooi. Hij vindt er altijd wel een.  Beeld Merlin Daleman
Jos Korthout neemt nooit een plastic zak mee voor de rotzooi. Hij vindt er altijd wel een.Beeld Merlin Daleman

Rotzooi als gevolg van recreatie – voornamelijk plastic wegwerp drank- en voedselverpakkingen – is volgens de gegevens van Schone Rivieren de belangrijkste bron van rivierafval. De verpozende mens staat met 39 procent boven de industrie, die (de minuscule nurdle-vervuiling buiten beschouwing gelaten) een aandeel van 33 procent heeft. En is haar door de coronacrisis – waardoor meer mensen er in eigen land op uit trokken – vermoedelijk nog verder voorbij gestreefd. Afgelopen nazomer klaagden diverse gemeenten over extra vervuiling op de rivieroevers.

Zodoende is de oogst van vrijwilliger Jos Korthout niet spectaculair, verklaart Boonstra. Hoewel er op deze gure opruimdag een Syrisch gezelschap thee met kaakjes nuttigt aan de Bergsche Maas nabij het Brabantse Waalwijk, wordt er normaliter nauwelijks gerecreëerd. Korthout heeft voornamelijk een kapotte plastic zak en wat blikjes gescoord, die hij voor Schone Rivieren gaat registeren op de internationale zwerfafval-app Litterati. “Nederland is een van de grootste gebruikers van deze app”, meldt Boonstra een tikje trots.

Vanaf medio deze maand staat het Schone Rivieren-project open voor nieuwe vrijwilligers, omdat het aantal onderzoeksgebieden verder wordt uitgebreid. Dikke kans dat er voldoende animo is.

Meer info: schonerivieren.org

Lees ook:

Chipszakken, plastic en drankflesjes; gemeenten melden opvallend meer rotzooi langs rivieren

De coronacrisis en het fraaie voorjaarsweer – waardoor hordes recreanten eropuit trokken – hebben tot een extra afvalgolf langs rivieren geleid. Gemeenten meldden opvallend meer rotzooi op de oevers.

Dit ingenieus bellenscherm pakt plasticvervuiling in het IJ aan

Kleine start-ups zijn hard nodig in de strijd tegen milieuvervuiling, laat Anne Marieke Eveleens zien met haar bedrijf. Haar bellenscherm onderschept plastic in de gracht.

Ook de Nederlandse rivieren moeten plasticvrij worden

Met de Interceptor gaat Boyan Slat het plastic afval in de meest vervuilende rivieren wereldwijd te lijf. In zijn kielzog proberen start-ups op kleinere schaal bij te dragen aan plasticvrije wateren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden