InterviewBas Verschuuren

Natuurbescherming met een brede blik: ‘Kijk ook naar hoe mensen de natuur cultureel of spiritueel ervaren’

De Wodanseiken bij Wolfheze waar kunstenaars in de negentiende eeuw bijeenkwamen. Beeld Hanne van der Woude
De Wodanseiken bij Wolfheze waar kunstenaars in de negentiende eeuw bijeenkwamen.Beeld Hanne van der Woude

Nieuwe richtlijnen voor natuurbeschermers erkennen de culturele en spirituele waarde van de natuur. Onderzoeker Bas Verschuuren is een van de auteurs van de richtlijnen. ‘De manier waarop je naar de natuur kijkt, bepaalt ook hoe je ermee omgaat.’

Om natuur beter te kunnen beschermen, moet er ook aandacht zijn voor de culturele en spirituele betekenis ervan. Tenminste, dat vindt Bas ­Verschuuren, docent en onderzoeker aan Universiteit Wageningen op het gebied van bos- en natuurbeleid. Voor de International Union for the Conservation of Nature (IUCN) leidde hij een werkgroep die richtlijnen ontwierp voor deze nieuwe manier van natuurbeheer.

De IUCN is de wereldwijde autoriteit voor natuurbescherming, ­onder andere bekend van de ‘Rode Lijst’ voor bedreigde natuur- en diersoorten. Verschuuren vindt het een doorbraak dat de unie de culturele en spirituele waarde van natuur ­erkent. “Natuurgebieden worden vaak voornamelijk gezien als overlevingsplaatsen voor planten en ­dieren.”

Dat is toch een goede zaak?

“Ik denk dat we een bredere blik op natuur moeten hebben, waarin ­natuurbeschermers gebruikmaken van de relaties die mensen al met een bepaald gebied hebben. Op die manier kunnen we de planten en dieren beter beschermen. Zo blijkt uit wetenschappelijk onderzoek dat inheemse volkeren, een kleine groep van de totale wereldbevolking, 30 procent van het aardoppervlak beheren. Maar in die gebieden vind je maar liefst 80 procent van de biodiversiteit op aarde.

“Toch worden ­inheemse mensen in het internationale natuurbeleid pas sinds kort ­erkend als beschermers van biodiversiteit. Het is ook vrij kortgeleden dat hun gevraagd werd mee te denken over natuurbescherming. Dat gebeurt overigens niet op hun eigen voorwaarden, ze zijn vaak de underdog.

Spirituele leiders van de Braziliaanse Huni Kui-stam tijdens een ceremonie voor een heilige boom.  Beeld REUTERS
Spirituele leiders van de Braziliaanse Huni Kui-stam tijdens een ceremonie voor een heilige boom.Beeld REUTERS

“De dominante visie in natuurbeheer draait vooral om natuurwetenschappelijke kennis, bijvoorbeeld uit de biologie en ecologie. Maar nu zien we: daarmee wordt de biodiversiteit niet zo effectief beschermd als in ­ gebieden waar inheemse mensen dat vanuit een compleet andere visie doen.”

Wat is het grote verschil?

“Dat verschilt per volk en per gebied. Zo kennen de meeste volkeren en religies geen woord voor natuur ­zoals wij dat kennen, als iets dat ­losstaat van de mens. In de meeste talen is de mens een onlosmakelijk onderdeel van de natuur, waardoor de sprekers ervan anders naar de ­natuur kijken dan wij, en ook anders ermee omgaan. Zij zorgen niet goed voor de natuur omdat ze in een nationaal park leven, maar omdat hun cultuur dat ingeeft.

“De praktijk van natuurbescherming is in veel culturen, religies en wereldvisies de normaalste zaak van de wereld. Alleen ziet die praktijk er anders uit dan onze westerse wetenschappelijke aanpak. Natuur krijgt daarin nog een andere laag.”

Heeft u daar nog wat voorbeelden van?

“Bij een pelgrimstocht gaat het ­bijvoorbeeld om de helende werking van het pad, of om verwondering om Gods schepping. In Kenia zag ik ­bijbelclubs regelmatig bijeenkomen in het bos, om daar te lezen en te bidden. Het boeddhisme kent heilige bomen en het idee dat Boeddha in de vorm van een boom kon verschijnen. Ook voor het beoefenen van yoga of meditatie is de natuur een populaire plek.

“Vanuit die ervaringen of overtuigingen voelen mensen zich verbonden met de natuur. En als we ons verbonden met iets voelen, willen we er ook goed voor zorgen. Daarom is het belangrijk om de culturele en spirituele betekenis die de natuur voor mensen heeft, serieus te ­nemen.”

Is culturele betekenis niet iets heel anders dan spirituele betekenis? Kun je beide zomaar op één hoop gooien?

“Die twee zijn inderdaad niet hetzelfde. Spiritualiteit is niet per se cultuurgebonden, en culturele ­betekenis hoeft niet spiritueel te zijn. Beide kunnen overigens wel goed hand in hand gaan. In Japan speelt de wereld van de geesten een belangrijke rol. Er wordt geloofd dat de geesten wonen in bossen, rivieren en bergen; plekken die op hun beurt weer een belangrijke plek innemen in hun literaire traditie. Natuur, ­cultuur en religie zijn daar nauw met ­elkaar verweven. Maar ook als dat niet het geval is, maken verschillende culturele en spirituele natuur­ervaringen alsnog hetzelfde punt duidelijk: de manier waarop je naar de natuur kijkt, bepaalt ook hoe je ermee omgaat. Dat laat zien: natuur is geen universeel concept, maar een cultureel construct.”

Een mudang, een Koreaanse sjamaan, bidt aan de kust van het eiland Jeju. De sjamanen bidden wisselend in de bergen en aan de kust om de natuurkrachten in balans te houden. Beeld EPA
Een mudang, een Koreaanse sjamaan, bidt aan de kust van het eiland Jeju. De sjamanen bidden wisselend in de bergen en aan de kust om de natuurkrachten in balans te houden.Beeld EPA

Moeten we dan ook gaan nadenken over de vraag wat natuur eigenlijk is?

“Ja, en over wie het recht heeft om natuur te definiëren, zoals wij als ­natuurbeschermers doen. Pas sinds 2008 erkent de IUCN dat er verschillende concepten van natuur zijn, ­oftewel, dat kennis van de natuur niet alleen een zaak van de wetenschap is. Als we natuurbeleid inclusiever maken, door open te staan voor verschillende visies, leidt dat tot nieuwe vormen van natuur­bescherming.

“Zo kun je bij het creëren van een natuurgebied eerst kijken welke groepen mensen al een specifieke band ermee hebben en waarom. Misschien heeft het gebied wel een oude religieuze betekenis of wordt het gebruikt voor sjamanistische rituelen. De betekenis die het gebied al voor mensen heeft, kun je dan meenemen in de inrichting ­ervan.”

Maar dan is de waarde die mensen toedichten aan de natuur bepalend voor hoe de natuur eruit mag zien.

“Deels wel, maar daar ontkom je niet aan. Na de publicatie van de richtlijnen ontving ik bezorgde ­mailtjes van lezers: zou het niet ­verstandig zijn om ook aan de ­planten en dieren te denken? Het achterliggende idee is dan: de mens heeft al ­zoveel natuur kapotgemaakt, en nu gaan we in wat er nog van over is ook nog eens uit van zijn voorkeuren.

“Maar dit is precies het beeld waardoor problemen ontstaan. ­Natuur en cultuur worden erin als gescheiden gezien, net zoals in onze westerse benadering. Terwijl er ­genoeg mensen zijn die er anders ­tegenaan kijken. Als we culturele en spirituele ideeën over de natuur ­beter begrijpen, kunnen we natuur beter conserveren. Dat betekent geenszins dat soorten slechter ­beschermd ­worden. Maar het betekent wel dat we kritisch moeten ­kijken naar de begrippenkaders waar we van uitgaan bij natuurbeheer.

“Door mens en cultuur telkens tegenover de natuur te plaatsen, brengen we in het beheer tweedelingen aan die niet noodzakelijk zijn, die we vervolgens wereldwijd opleggen.”

In de natuurwetenschappen wordt de westerse visie op natuur ­opgedrongen?

“Ja, absoluut. Natuurwetenschap als voornaamste bron van kennis in het natuurbeheer leidt geregeld tot ­neokolonialistisch handelen. De ­begrippenkaders waarin wij de ­natuur ­vangen worden in natuur­beheer ­bevestigd en toepast. We moeten die kaders eens wat meer ­bevragen. En dat kan heel goed door oog te hebben voor hoe mensen de natuur cultureel of spiritueel ­ervaren.”

Lees ook:

Deze milieufilosoof vindt dat we moeten oppassen voor het humaniseren van dieren en planten

Planten en dieren blijken vermogens te hebben die we eerst alleen aan mensen toeschreven. Maar we moeten ervoor waken om de natuur te gaan vermenselijken, vindt milieufilosoof Jozef Keulartz.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden