'Natuur is niet verhandelbaar'

Deelnemers aan de eerste internationale klimaatconferentie voor burgers, in 2010 in de Boliviaanse stad Cochabamba. Beeld AFP

Meer marktwerking in de natuur, luidt het devies van de milieutop in Rio de Janeiro. De Boliviaan Pablo Solón, voormalig ambassadeur bij de VN, walgt ervan. Volgens hem moeten we respectvoller omgaan met de natuur.

Hij schreef een van de meest vooruitstrevende wetten voor natuurbescherming. Hij organiseerde in 2010 de eerste internationale klimaatconferentie voor burgers. En nu maakt hij het VN-voorstel voor de 'green economy' met de grond gelijk. De Boliviaan Pablo Solón vindt dat we respectvoller met de natuur moeten omgaan.

Op het winderige dakterras van het Transnational Institute in Amsterdam schuift de voormalige ambassadeur bij de VN zijn lege glas over de houten picknicktafel. "Stel je voor dat ik dit glas aan iemand verkoop en het is populair, meer mensen willen er één. Dan gaat de prijs omhoog en maak ik er tien, die ik met winst verkoop." Hij tilt het glas op, zet het weer neer en maakt een breed gebaar alsof er tien glazen op een rij staan. "Maar met het nieuwe systeem van de 'green economy' betaal je mij om een glas niet kapot te maken. Dat slaat nergens op."

Verontwaardigd ventileert Solón zijn kritiek op het voornaamste agendapunt van Rio+20, de VN-milieutop die gisteren in Rio de Janeiro begon. "Deze top promoot alleen maar de groene economie. Er is geen evaluatie van twintig jaar eerdere conferenties, er wordt niet gekeken naar maatregelen die toen zijn genomen en al helemaal niet naar hoe die zijn uitgevoerd. Bovendien wordt het concept 'green economy' nergens helder gedefinieerd. Als je autoriteiten vraagt wat het is, komen ze allemaal met hun eigen interpretatie."

En Solón weet wie hij aan zijn jasje moet trekken binnen die internationale gemeenschap. Ruim vijftien jaar liep hij door de wandelgangen van conferentiegebouwen, steeds meer met het doel om de belangen van Moeder Aarde te behartigen. Als ambassadeur van Bolivia bij de VN kreeg hij in 2010 applaus voor een resolutie over de rechten van de natuur. In datzelfde jaar organiseerde zijn land de World's Peoples Conference on Climate Change in Cochabamba, waar de lokale bevolking tien jaar geleden in opstand kwam tegen de privatisering van de watervoorziening.

"Tijdens de protesten in Cochabamba realiseerde ik me dat het niet alleen ging om water, maar om het hele ecosysteem. 'Water is het bloed van Moeder Aarde', zeggen de inheemse stammen in Bolivia. Van hen leerde ik hoe belangrijk het is om naar de natuur te kijken als één geheel. Wetenschappers zeggen al jaren precies hetzelfde. Nasa spreekt bijvoorbeeld over de aarde als een levend systeem. Om de andere landen in de VN te overtuigen dat de resolutie van de rechten van de natuur geen religie is, moest ik met wetenschappelijk bewijs komen."

De visie op de natuur die aan de documenten voor Rio+20 ten grondslag ligt, klopt volgens Solón dan ook van geen kant. "Als je naar de teksten voor de conferentie kijkt, zie je dat er een belangrijke verschuiving heeft plaatsgevonden. Zowel het Unep-rapport als de voorlopige slotverklaring voor de conferentie bevestigen dat we op een milieucrisis afstevenen. Gek genoeg zoeken beide teksten de oorzaak in het ontbreken van het marktmechanisme in de natuur. Hun oplossing: de natuur kapitaliseren."

Natuurlijk gebeurt dat al lang, voegt hij er meteen aan toe, natuurlijke bronnen worden al sinds mensenheugenis gebruikt voor exploitatie. "Het nieuwe is alleen dat het nu niet meer gaat om tastbare producten, maar om functies van de natuur. De capaciteit van een bos, stuk grond of oceaan om CO2 op te slaan, de capaciteit van een bron om water te leveren, daar heeft nooit een prijskaartje aan gehangen. Door die elementaire processen verhandelbaar te maken, raakt het ecosysteem Aarde overgeleverd aan de grillen van speculanten."

Terwijl het juist zo belangrijk is dat we in harmonie leven met de natuur. "Ik zeg niet dat je geen boom meer mag kappen of geen tin meer mag delven, maar wel dat je voor vervanging moet zorgen voor de dingen die je gebruikt. Plant nieuwe bomen, investeer in de bevolking door middel van onderwijs. Voer de 'Tobin tax' in, een belasting op financiële transacties, en gebruik de opbrengsten om de natuur te beschermen."

Het grootste probleem heeft de voorvechter van milieurechten met REDD, het programma van de VN om de CO2-uitstoot terug te dringen die ontstaat als gevolg van ontbossing. "REDD heeft een perverse logica waarin de good guy niets krijgt en de bad guy wordt beloond voor zijn verwoestende gedrag. Indonesië bijvoorbeeld, dat krijgt via REDD certificaten om ontbossing tegen te gaan. Als Indonesië het ene jaar 1,7 miljoen hectare bos kapt en het jaar daarop 'slechts' 1,5 miljoen, dan kan het de 200 duizend hectare die het niet heeft gekapt, verkopen."

Zo hebben rijke landen of grote bedrijven een vervuilingsvergunning, waardoor ze gewoon CO2 kunnen blijven uitstoten, terwijl grote ontbossers worden beloond als ze iets minder rigoureus kappen. "Brazilië heeft hier een voorschot op genomen door de laatste jaren flink meer oerbos neer te halen, zodat het geld kan verdienen als REDD eenmaal in werking treedt", zegt Solón. "In plaats van het bos als geheel te behouden en vervuiling terug te dringen, verkopen we bomen die niet zijn gekapt om CO2 op te slaan, die dan elders alsnog kan worden uitgestoten."

"Kijk", vervolgt Solón, "dit is wat er gaat gebeuren. De grote bedrijven, de handelaren in CO2, zij zijn de grote winnaars hier. Er is geen enkele waardecreatie in dit systeem, het is pure fictie. Sterker nog, de prijs van CO2-rechten zal alleen maar dalen omdat er al zulke papiertjes in omloop zijn. De huidige Clean Development Mechanisms hebben ten minste nog de verplichting in zich om bomen terug te planten. REDD beloont slechts het niet kappen van bestaande bomen."

Daar komt bij dat de benodigde infrastructuur voor REDD nog in de kinderschoenen staat. "Veel landen hebben vrijwel geen informatie over welke soorten bomen er in hun bossen staan, hoe oud ze zijn, hoeveel CO2 ze kunnen opnemen, etc. Daarnaast zijn er amper gegevens over uitstoot en ontbossing. Dus voordat REDD überhaupt in werking kan treden, gaat er een heel proces van metingen aan vooraf dat gigantisch veel geld kost. Geld dat net zo goed direct naar bosbehoud kan gaan."

Bolivia nam vorig jaar als eerste land ter wereld een wet aan die de intrinsieke rechten van de natuur waarborgt. Rond dezelfde tijd diende Solón zijn ontslag in bij de regering-Morales. Volgens Boliviaanse kranten viel zijn vertrek wel heel toevallig samen met het besluit van de regering om uit het VN-antidrugsverdrag te stappen, terwijl Solón vond dat Bolivia dat juist niet moet doen.

In het gesprek rept hij slechts van milieuoverwegingen: "Er moet wel consistentie zijn tussen wat we op internationaal niveau besluiten en op nationaal niveau uitvoeren. Ik vond dat de Boliviaanse regering er een steeds traditionelere visie op nahield wat betreft ontwikkeling. Keihard geld verdienen aan de natuurlijke bronnen die Bolivia rijk is, bleek uiteindelijk toch belangrijker dan een evenwicht zoeken dat rekening houdt met de natuur en de bevolking. De nieuwe wet was op zich een mooie ontwikkeling maar het bleek al meteen een dode letter."

Vlak na Solóns vertrek braken er rellen uit vanwege de aanleg van een omstreden weg door Tipnis, beschermd Amazonegebied. Hoewel president Morales het project uiteindelijk afblies, demonstreerden voorstanders afgelopen januari juist weer voor de aanleg van de weg.

Sinds zijn vertrek uit Bolivia werkt Solón voor de denktank Focus on the Global South in Bangkok, die opkomt voor de belangen van de zuidelijke landen. Ondanks de jarenlange teleurstellingen heeft de ex-klimaatdiplomaat het bijltje er nog niet bij neergegooid. "In veel gevallen leveren internationale onderhandelingen heel weinig op, maar soms is er een succes. Neem het Montreal-protocol uit 1987, dat heeft de situatie met betrekking tot ozon heel erg verbeterd. Internationale onderhandelingen zijn frustrerend maar noodzakelijk. Sommige dingen kan je als land niet alleen oplossen."

Wordt Rio+20 de zoveelste koude douche? "Vanuit het perspectief van overheden zal de conferentie niet teleurstellen. Maar als je ziet waar ze in de praktijk mee instemmen, zullen de uitkomsten ergens liggen tussen geen verandering en een verandering ten slechte."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden