Beeld REUTERS

Recensie Boeken

Nathaniel Rich reconstrueert hoe de aanpak van het klimaatprobleem op niets uitliep

In de jaren tachtig maakten we ons al zorgen om het gat in de ozonlaag en het broeikaseffect, maar er gebeurde uiteindelijk niets.

Het scheelde maar een haartje. ‘Close but no cigar’, zeggen Amerikanen dan. Al in 1979 lagen de belangrijkste feiten over de kwalijke gevolgen van koolstofdioxide-uitstoot en klimaatverandering op tafel en had de wereld afspraken kunnen maken om die tegen te gaan. In 1989, rond het einde van de Koude Oorlog, leek het tijdens een conferentie in Noordwijk zelfs van afspraken te komen, maar het liep anders.

De Amerikaan Nathaniel Rich, schrijver van romans en non-fictie, reconstrueert in ‘Het verlies van de aarde. Een recente geschiedenis’ hoe in het decennium tussen 1979 en 1989, waarin de urgentie van het klimaatprobleem sterk werd gevoeld, de aanpak ervan op niets uitliep. Het boek is een uitwerking van een artikel dat een hele editie van het magazine van The New York Times besloeg.

Steun kwam uit onverwachte hoeken. Toen de Democratische presidentskandidaat Dukakis in de aanloop naar de verkiezingen van 1988 belastingverlaging voor olieproductie beloofde en de zegeningen van de steenkolenvoorraad prees, was het zijn Republikeinse tegenstrever George Bush sr. die daartegen inging. “Ik ben een milieubeschermer”, zei hij en beloofde maatregelen tegen het broeikaseffect. De fossielebrandstoffenindustrie achtte afremmen van beleid in deze tijd nog het hoogt haalbare.

Iets dat je je kunt voorstellen

Rich toont hoe toevalligheden de aanpak van het klimaatprobleem soms frustreerden en af en toe hielpen. Een wetenschapper met cruciaal veel kennis raakte even buiten beeld vanwege borstkanker van zijn vrouw. Actiebijeenkomsten op regenachtige novemberdagen droegen niet bij aan een hoog urgentiegevoel. De ontdekking van het gat in de ozonlaag stimuleerde de discussie daarentegen wel. Die voorzag het milieudebat van iets voorstelbaars: als we internationale afspraken tegen het gebruik van CFK’s konden maken, dan moest dat ook kunnen over de uitstoot van koolstofdioxide. En toch lukte het niet.

Het boek van Rich had nog aan kracht gewonnen, wanneer de auteur de verwikkelingen eind jaren zeventig en in de jaren tachtig – zijn kwaliteiten als romancier aansprekend – iets verhalender had opgeschreven: meer in scènes dan nu, doordringend tot in de machinekamers van de macht. De VS waren rond het einde van de Koude Oorlog weliswaar dé dominante speler in de wereld en bovendien een van de grootste vervuilers. Maar dat betekent niet dat andere actoren er bekaaid af moeten komen. Rich beschrijft slechts in één alinea de ontwikkelingen in het Duitsland en het Verenigd Koninkrijk van toen. Neem de Britse premier Thatcher, die scheikunde studeerde in Oxford. Zij waarschuwde dat ‘de gezondheid van de economie en de gezondheid van onze omgeving volkomen van elkaar afhankelijk zijn’.

Het festival van de gemiste kansen in dit boek maakt indruk. Rich laat zien hoe ver het opportunisme en de struisvogelpolitiek gingen. Bush sr. trok, toen hij eenmaal president was, zijn keutel in.

Nathaniel Rich Beeld Pableaux Johnson

De invloed van zijn stafchef was daarbij groot. Die noemde de gebruikte voorspellende modellen ‘technische lariekoek’. Ze hielden in zijn ogen onvoldoende rekening met bijvoorbeeld de matigende invloed van oceanen. Echt bewijs voor het bestaan van het broeikaseffect ontbrak, oreerde hij.

Verwarring zaaien is het devies

Bush legde voortaan de nadruk op de kosten van ingrepen in plaats van op de schade. Zijn eerdere pleidooi voor milieumaatregelen was voornamelijk voortgekomen uit politieke berekening.

De fossielebrandstoffenindustrie zit inmiddels niet meer op de lijn van vertragingstactieken. Verwarring zaaien is nu het devies. De sector stak tussen 2000 en 2016 tien keer meer aan geld in het dwarsbomen van klimaatwetgeving dan de milieubeweging in het bewerkstelligen van die wetten. Rich noemt dit ‘misdaden tegen de mensheid’.

De auteur zet ook vraagtekens bij de reikwijdte van internationale akkoorden. Zelfs de braafste jongetjes van de klas voldoen nog niet aan afgesproken, maar niet afdwingbare ‘verplichtingen’. Zo tikt de klok verder. Het urgentiegevoel is nu misschien iets groter dan in de jaren tachtig, het leidt nog tot te weinig. Kijk naar Nederland, waar de discussie over rekeningrijden wederom wordt overgedaan.

O ja: de mensheid stootte sinds 7 november 1989, de laatste dag van de conferentie in Noordwijk, meer koolstof­dioxide uit dan in alle jaren, eeuwen, millennia daarvoor. 

Nathaniel Rich
Het verlies van de aarde. Een recente geschiedenis
Vert. Bookmakers.  Arbeiderspers; 224 blz. € 22,50

Lees ook:

Lezen over het klimaatprobleem is nooit leuk, lezen over oplossingen wel

Het klimaatprobleem is gigantisch en de economie put de planeet uit. Maar blijf niet hangen in doem, want er zijn oplossingen. Dat is de boodschap van twee boeken van Jelmer Mommers en Jack Cox, besproken door Frank Straver.

Tegen de ramp die op ons af komt, helpt alleen de menselijke maat

Recensie van ‘Homo universalis’ van milieuwetenscapper Klaas van Egmond, die het huidige tijdsgewricht ziet als een ‘perfect storm’ waarin allerlei ongunstige ontwikkelingen samenkomen.

Klimaatfilosoof Bruno Latour vindt Trump verhelderend: ‘Hij zegt: Is jullie aarde in gevaar? Nou de onze niet’

Interview van Leonie Breebaart met de Franse filosoof Bruno Latour over de angst bij de burger voor milieumaatregelen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden