Het grootste landschapspark van Nederland: Park Lingezegen, met wandel- en fietsroutes, voedselbossen, plassen en moerassen.

Achtergrond Groene buffer

Mooi, dat wuivend riet op vette rivierklei. Maar boeren moesten ervoor wijken

Het grootste landschapspark van Nederland: Park Lingezegen, met wandel- en fietsroutes, voedselbossen, plassen en moerassen. Beeld Jeroen Bosch Fotografie

Tussen Arnhem en Nijmegen ligt het grootste landschapspark van Nederland: Park Lingezegen, een groene buffer die de expansiedrift van de twee Gelderse steden beteugelt. Jan Willem Kamerman zag het park ontstaan, van ruwe schets tot groene realiteit. Maar de weerstand onder boeren is niet verdwenen.

Hij zag in tien jaar tijd stapels tekeningen op geduldig papier werkelijkheid worden in het oude Betuwse rivierlandschap. Dat geeft wel een kick: zien dat tekentafelplannen echt worden uitgevoerd. “Dit is mijn kindje. Absoluut”, zegt Jan Willem Kamerman. Breed grijnzend fietst hij door het boerenland tussen de Nederrijn bij Arnhem en de Waal bij Nijmegen.

Kamerman is er een tijdje niet geweest, sinds zijn afscheid in mei als parkdirecteur. “Tjonge, wat is dat riet hier gegroeid. Het is adembenemend.” Je ziet ’m denken: dat is toch maar mooi gelukt. Zichtbaar trots is hij op Park Lingezegen, een gevarieerde landschaps-oase van 1700 hectare tussen Arnhem en Nijmegen.

Het megaproject is bijna klaar. Binnenkort wordt een sierlijke voetgangers- en fietsersbrug over de spoorlijn Arnhem-Nijmegen gelegd. Dat is de laatste grote klus. Van het totale park is ruwweg 450 hectare weide- en akkerland veranderd in nieuwe natuur. Kamerman: “We hebben de roerdomp hier al gezien. Dat geloof je toch niet?”

Beeld Louman & Friso

Er is wel wat water door Rijn en Waal gestroomd voordat het zover was. Lang niet iedereen was blij toen de plannen op tafel kwamen. En nog steeds niet. Varkens- en schapenboer Eric Holleman uit Elst bij voorbeeld. De trots die Kamerman uitstraalt, is bij hem ver te zoeken. Holleman raakte land kwijt, hij kon elders nieuw land terugkopen, maar dat zijn oude percelen nu onder water staan en moerasgebied worden, zit hem nog steeds hoog. “Ze hebben enorme hoeveelheden goeie grond afgegraven en afgevoerd.”

Minstens 1 miljoen kubieke meter, bevestigt Kamerman. Had niet gemoeten, vindt Holleman. Nu rukken de muggen op en die zorgen voor ziektes onder het vee. “Wij zijn als boeren uit het gebied gehoord. Dat wel. Maar er is niet naar ons geluisterd.”

Van groen naar rood

Even terug in de recente geschiedenis. Begin jaren negentig al zagen beleidsmakers dat het slechts een kwestie van tijd was dat Nijmegen en Arnhem zouden versmelten tot één grote stedelijke agglomeratie. Arnhem stak al na de Tweede Wereldoorlog de Rijn over voor stadsuitbreiding. Ten zuiden van de Gelderse hoofdstad wordt nog altijd gebouwd. Nijmegen maakte eind jaren negentig de Waalsprong, een Vinex-project van 19.000 woningen. Wie een landkaart van 1980 vergelijkt met die van nu ziet dat de Betuwe tussen de twee steden langzaamaan van groen naar rood is verkleurd.

Sinds het begin van deze eeuw wordt er serieus nagedacht over een groene bufferzone in het gebied. In 2008 sloten de provincie Gelderland en de drie gemeenten Overbetuwe, Lingewaard en Arnhem een overeenkomst voor de ontwikkeling van een groot groen gebied en kwamen de eerste vier miljoen euro op tafel. Nijmegen wilde de bestuursovereenkomst toen nog niet tekenen, maar betaalde al wel bescheiden mee. In 2013 haakte Nijmegen definitief aan.

Het megaproject is bijna klaar. Beeld © Jeroen Bosch Fotografie

Uiteindelijk kwam er ruim 68 miljoen euro op tafel, van het Rijk, de provincie en de vier gemeenten in de regio. Ongeveer de helft van het budget is besteed aan het uitkopen van agrariërs in het gebied. Zij werden volgens Kamerman marktconform betaald voor de aangekochte grond, anderen kregen elders in het gebied grond aangeboden. Het beheer van het enorme park wordt uitgevoerd door de vier gemeenten.

Het park is officieel 1700 hectare groot, maar 1250 hectare is en blijft agrarisch gebied, waar op overwegend gangbare manier koeien en varkens worden gehouden en fruit, graan, suikerbieten en aardappels worden geteeld. Zo’n 450 hectare is aangekocht voor het landschapspark en opnieuw ingericht. Vanaf Elst tot aan de Waaloever ligt er nu een groot groen gebied met tal van wandel- en fietsroutes, zeven voedselbossen, met plassen en moerassen.

‘Babbels met andermans grond’

Natuurlijk was er weerstand, vooral onder agrariërs, zegt Kamerman, die als provincieambtenaar eerst projectleider en vervolgens directeur was van Park Lingezegen. Hij is onlangs opgevolgd door Sven van Rijswijk, die tegelijk directeur is van het natuur- en landschapsmuseum Terra Maris in het Zeeuwse Oostkapelle.

Kamerman begrijpt de weerstand. “In het begin waren er protestborden. ‘Lingezegen: babbels met andermans grond’, stond erop. Boeren reden met spandoeken op tractors rond. Het zijn voor hen vaak pijnlijke ingrepen in het land, in een gebied waar hun vader en grootvader vaak al boerden. Ik sprak laatste met een schapenhouder die wij hebben verplaatst. ‘Ja, het is mooi, waar ik nu zit’, zei hij. ‘Maar voor mij had het niet gehoeven, al die stress en spanning’.”

Het gebied ondergaat een ingrijpende verandering. Het Waterschap Rivierenland gebruikt het natte deel van het park (‘het Waterrijk’) voor berging van overtollig (regen-)water en voor verbetering van de kwaliteit van oppervlaktewater. Daarom is er op grote schaal riet aangeplant in het moerassige deel. In dit deel van de Betuwe is 75 jaar geleden tijdens de Operatie Market Garden enorm gevochten. Bij de herinrichting zijn loopgraven gevonden uit de Tweede Wereldoorlog en zelfs resten van enkele gesneuvelde soldaten. “We hebben ook zo’n 3500 bommen en granaten aangetroffen.”

Het oude cultuurlandschap van de Betuwe onderging een drastisch ingreep. Maar bij de herinrichting is volgens Kamerman altijd geprobeerd de oude landschapselementen terug te brengen. Zo zijn bij de inrichting van het recreatiegebied De Park de contouren van een monumentaal landhuis dat ooit bij Elst stond, kasteel De Parck, in het landschap teruggebracht. De voormalige oprijlaan, het Notenlaantje, is in oude luister hersteld. “Toen we hier begonnen vond ik het hier een wat rommelig, onduidelijk gebied.”

De boeren hoeven hun bedrijfsvoering niet aan te passen. Er is geen milieuvriendelijke teelt opgelegd. Kamerman: “Ingrijpen in de bedrijfsvoering zou een brug te ver zijn geweest. Die ontwikkelingen moeten uit de sector zelf komen. De Betuwe is een tamelijk conservatieve omgeving. Van oudsher hebben de bewoners hier moeten vechten tegen overstromingen om hun land te behouden, ze hebben hier honderden jaren tegen het water gestreden. Dat zit in het DNA. Je kunt dus niet te snel veranderingen doorvoeren. Om draagvlak te houden, moet je niet voor de troepen uitlopen.”

‘Lingeleugen’

Veeboer Holleman uit Elst – “mijn familie is hier al drie generaties lang boer” – vindt dat er door de plannenmakers niet serieus voor draagvlak onder boeren is gezorgd. En hij vraagt zich ook af of dat er onder de bevolking wél is. “Dit park heeft tientallen miljoenen gekost. Het had veel goedkoper gekund als er naar ons was geluisterd en rekening was gehouden met de agrarische economische activiteit in dit gebied.”

Samen met collega-boeren heeft Holleman destijds actie gevoerd tegen Park Lingezegen – “wij zeggen Park Lingeleugen”. Maar agrariërs hebben amper kans gehad om de plannen te beïnvloeden, zegt hij. “Toen de heren kwamen praten, lag het plan er al op papier en zo is het ook uitgevoerd. De mannen met hun uurtarieven van honderd euro slapen er niet minder om, die eten er geen boterham minder door. De kern was: het plan gaat door. Het spul was al in gang gezet. Het is gewoon één groot prestigeproject. Wij zijn de sluitpost geweest. De ronkende folders lagen al klaar toen de eerste schop nog in de grond moest.”

Volgens Holleman hebben de boeren met teelten veel last van onkruid in het gebied en doen de beheerders daar weinig aan. “We hebben met dit park illegale stortplaatsen gekregen voor autobanden, meubels en drugsafval.

En dat is niet alles. “We hebben last gekregen van ganzen. Op mijn percelen, die nu onder water staan, zaten kieviten. Nu niet meer. En dan roepen ze nu dat er een roerdomp is gezien!”

Lees ook: 
Van wie is het landschap?
Het landschap is heilig. We schreeuwen moord en brand als een verandering ons mooie landschap bedreigt. Maar je kunt een verandering ook gebruiken om stad en land, de inrichting van grond en water, te verbeteren, zegt rijksadviseur Eric Luiten.

De Vierdaagse, maar dan anders
Nijmegen ligt in een prachtige omgeving van stuwwallen, rivierdijken, bossen en polders. Zonde om met z’n tienduizenden doorheen te marcheren. Geniet er in alle rust van.

Betuwse badkuip krijgt academische waterproeftuin
Kroosvarens krijgen een hoofdrol in een nieuwe academische waterproeftuin in de Betuwe. De verwachtingen van de oeroude waterplant zijn groot: ze kan water zuiveren en als grondstof dienen voor energie uit biomassa.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden