Koffieboer Armando Campira verwijdert onkruid tussen de koffieplanten van Gorongosa Coffee. Hij was de eerste boer die het voorbeeld van Gorongosa Coffee volgde en ook zelf koffie ging verbouwen.

Reportage Natuurherstel

Met de koffie kwamen het bos en de antilopes in Mozambique terug

Koffieboer Armando Campira verwijdert onkruid tussen de koffieplanten van Gorongosa Coffee. Hij was de eerste boer die het voorbeeld van Gorongosa Coffee volgde en ook zelf koffie ging verbouwen. Beeld Bram Lammers

Gorongosa National Park was lang het epicentrum van de burgeroorlog in Mozambique. Die ruïneerde de flora en fauna. Maar de dieren én de bomen komen terug. Deels dankzij de koffie.

 De berg Mount Gorongosa was lang het epicentrum van de burgeroorlog die Mozambique tussen 1977 en 1992 verscheurde. De 46-jarige Juliasse Sabão vluchtte in de jaren tachtig voor die oorlog. Hij emigreerde naar Zimbabwe, waar hij in de koffie-industrie kwam te werken. Inmiddels is hij alweer dertien jaar terug, ondanks dat de oude strijd tussen 2013 en 2016 weer oplaaide rond de 1863 meter hoge berg. Op de top houden zich nog steeds rebellen van oppositiebeweging Renamo schuil.

Sabão loopt over de koffieplantage die het Gorongosa National Park zes jaar geleden op een relatief laag deel van de berghelling begon. Hij is er een van de managers. “Een hoogte van 700 tot 1.000 meter in dit klimaat is ideaal voor koffiebonen”, legt hij uit. De plantage van Gorongosa Coffee is deze middag in een dichte mist gehuld. Het geeft haar iets onheils­pellends, als in een sprookjesbos.

Schaduw nodig

De lagere delen van Mount Gorongosa werden de afgelopen decennia kaalgekapt en afgebrand. Deels door boeren, om plaats te maken voor maïsvelden, deels tijdens de burgeroorlog. Nu groeit er tussen en rond de koffiestruiken weer een heus bos. Sabão: “Het voordeel van koffie is dat hij schaduw nodig heeft op zonniger dagen dan deze. Daardoor gaat de koffieproductie hier automatisch hand in hand met herstel van het regenwoud dat je van oudsher op de berg vindt.”

Doordat koffie vijf tot tien keer meer opbrengt dan bananen of maïs, stappen ook steeds meer zelfstandige, kleinschalige boeren rondom Gorongosa Coffee over op koffie. Zij krijgen van de plantage gratis zaden en advies over de verbouw. Sabão: “Daardoor hebben we over een paar jaar, dankzij koffie, ook hier lager op de berg het oerwoud weer terug dat je nu alleen nog hogerop vindt.”

Gorongosa National Park. Beeld Bram Lammers

Eerder op de dag is Test Malunga (39) in een jeep dwars door het park naar het koffieproject gereden. Hij is hoofd van de safari­gidsen en het type dat zo’n beetje elk dier in het 3.770 vierkante kilometer grote park individueel lijkt te kennen: de bavianen die elkaar langs de rode zandwegen zitten te vlooien, alle vogels in de bomen. “Dit zijn grote textorwevers”, wijst hij als hij even stopt naar een gele vogel. “Zie je die nesten op de grond.” Hij kan zijn enthousiasme onmogelijk onderdrukken. “Het mannetje bouwt die, maar als een vrouwtje er niet tevreden mee is, dondert ze zo’n nest pardoes naar beneden.” Hij remt op een brug over een drooggevallen rivier opnieuw. “Hier zat onlangs een prachtige uil.”

Geliefde bestemming voor Hollywoodsterren

Gorongosa was in de jaren zestig een razend populair wildpark. Een geliefde bestemming voor Hollywood-sterren ook. Maar van de dieren die er toen leefden, waren er na de burgeroorlog weinig meer over. In 1983 sloot het park zelfs voor jaren. Het groeide uit tot een slagveld, was het toneel van een grondoorlog én veel bombardementen. Nog geen tienduizend grote dieren overleefden de oorlog. Zeker 95 procent van alle olifanten, nijlpaarden, buffels, zebra’s en leeuwen verdween. Zowel het leger van de toen nog communistische regeringspartij Frelimo als de door het Zuid-Afrikaanse apartheidsregime gesteunde Renamo-rebellen stroopten er al die jaren op los, om geld te verdienen voor wapens.

Zelfs na de oorlog ging het stropen onverminderd door. Want ook in vredestijd bleef de armoede. Mozambique is volgens het IMF een van de zes armste landen ter wereld. En Gorongosa is weer een van Mozambique’s armste regio’s. Op de verschroeide resten van de oorlog vormden ivoor en zebrahuiden spaarzame inkomstenbronnen voor wie honger leed. Safari’s in Gorongosa zijn daardoor zelfs nu nog alleen onder begeleiding van gidsen als Malunga te maken. De olifanten in het park zijn door al het geweld erg mensenschuw geworden, en dus extra gevaarlijk voor wie hen onverhoeds toch tegenkomt.

Een baviaan zit op een bankje in Gorongosa National Park. Beeld Bram Lammers

Greg Carr bezocht Gorongosa voor het eerst in 2004. “Als je hier toen reed, zag je misschien één baviaan per rit”, vertelt de Amerikaanse multimiljonair en filantroop. Vier jaar later tekende hij een samenwerkingsovereenkomst met de Mozambikaanse overheid. Daarin werd afgesproken dat Carrs stichting zich zeker tot 2043 zal toeleggen op het opknappen van het park en op het creëren van economische impulsen voor de omwonende bevolking. Gorongosa Coffee is daarvan een voorbeeld. Miljoenen investeerden Carr en andere donateurs al in het herstel van het wildpark.

Inmiddels leven er weer minstens 100.000 grote zoogdieren. “Let wel: dat zijn alleen de beesten die we vanuit de lucht kunnen tellen”, benadrukt Carr. Zijn team verwijderde duizenden vallen en stropersklemmen die overal in het park waren uitgezet. Carr nam tweehonderd opzichters in dienst om het stropen te stoppen. Ook werden er enkele nieuwe diersoorten uitgezet, zoals de Afrikaanse wilde hond. Die kan er naar hartelust jagen op de enorme kuddes waterbokken.

Tijdens zijn rit naar het koffieproject op Mount Gorongosa rijdt gids Malunga met zijn safari-jeep ook kort het park uit, de aanpalende snelweg op. Hij wijst naar beide zijden van het asfalt. “Rechts zie je ons park, daar is de begroeiing hoog en dicht”, zegt hij. “Links zie je alleen struiken en boomstronken. Daar zijn alle bomen gekapt om houtskool van te maken. Dat wordt langs de weg verkocht, om op te koken.” Hij heeft gelijk. Grote delen van de heuvels aan die kant zien er inderdaad uit alsof een plaag reusachtige sprinkhanen er alles heeft kaalgevreten. “Maar je kunt het de mensen niet kwalijk nemen”, zegt Malunga. “Er is nu eenmaal weinig anders waarmee zij geld kunnen verdienen.”

Op Mount Gorongosa is dat door de verbouw van koffie echter niet langer het geval. Nadat Test Malunga bij de koffieplantage heeft geparkeerd, stelt Sabão al snel Armando Campira voor. Hij was de eerste boer die het voorbeeld van Gorongosa Coffee volgde en ook zelf koffie ging verbouwen. Campira is 74 jaar en broodmager. Toch zit hij eindeloos op zijn hurken koffiezaden in kleine potjes te planten. Zijn koffiestruiken leveren elk jaar weer meer bonen op en dus meer geld, zegt hij verlegen. “De koffie heeft mijn leven enorm veranderd. Vroeger was hier veel honger als er een oogst mislukte. Nu verdien ik met koffie geld om zulke slechte seizoenen te kunnen opvangen. En ik verbouw tussen de koffiestruiken nog altijd ook gewoon gewassen om van te eten: erwten, maïs en fruit zoals ananas.”

In Gorongosa National Park zijn inmiddels weer veel kuddes waterbokken te zien. Beeld Bram Lammers

Ook Campira’s koffieplantage is weer veranderd in een weelderig stuk bos. Overal tussen de koffie groeien albiziabomen. Sommige heeft hij zelf geplant, op andere plekken hebben de vogels op natuurlijke wijze het zaaiwerk voor hem gedaan. Het doel van Gorongosa Coffee is om uiteindelijk minstens 5000 hectare berghelling te herbebossen, met de hulp van 2500 boerenfamilies.

Broze aanwas

Toch blijkt op slechts een paar meter van Campira’s prachtige akkers ook hoe broos alle nieuwe rijkdom en bosaanwas nog is. Sabão houdt daar stil tussen een paar bananenbomen en wat ooit een lemen huis moet zijn geweest. “Een paar jaar geleden woonde hier een boer die ook heel enthousiast op koffie overstapte”, vertelt hij. “Maar toen laaide de burgeroorlog weer op en viel het leger in 2016 zijn huis binnen. De boer moest vluchten, het oerwoud hogerop de berg in. De soldaten brandden al zijn bezittingen af. Ze stelden er hun artillerie op om van hier de berg te beschieten.”

Afgelopen augustus tekenden Frelimo en Renamo een nieuw vredesakkoord. Sabão hoopt dat dit bestand deze keer werkelijk wordt gerespecteerd. Te vroeg juichen wil hij niet, zegt hij. Daarvoor zijn vredesverdragen in het verleden in Gorongosa te vaak mislukt. Daarvoor heeft de mens, met haar zinloze oorlogen, de dieren en planten in het park al veel te vaak teleurgesteld.

Lees ook:
Mozambikaanse politiek ziet aardgas als pot met goud aan de horizon

Regeringspartij Frelimo stortte Mozambique de laatste jaren in crisis met een groot schuldenschandaal, maar wint waarschijnlijk toch opnieuw.

‘Als ik met paarden bezig ben, vergeet ik dat ik bijna dood was’

Diepsloot is een Zuid-Afrikaanse township met hevige armoede, overbevolking en criminaliteit. Op een boerderij naast de wijk helpen paarden kinderen te praten over hun problemen en ambities.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden