Mens en milieu op ramkoers

null Beeld Trouw, Nel de Vink. Bron: Sustainable Society Foundation
Beeld Trouw, Nel de Vink. Bron: Sustainable Society Foundation

Voor de vijfde keer is wereldwijd de 'staat van de duurzaamheid' gemeten. Nederland scoort onverminderd slecht.

Joop Bouma

Het lijkt een open deur: stijgende welvaart is slecht voor milieu en natuur. Maar hoe komt het dat het enkele landen lukt om aan die trend te ontsnappen? Het is een vraag waarop Geurt van de Kerk, een van de samenstellers van de vijfde wereldindex duurzame landen, maar geen sluitend antwoord kan vinden.

"Je ziet dat Scandinavische landen op alle punten goed scoren. Is het de oppervlakte? De bevolkingsdichtheid? Is het omdat de inwoners vanwege het koude klimaat gewend zijn zuinig om te springen met hun natuurlijke hulpbronnen? Of is het een bevlogen leider als de voormalige premier van Noorwegen, Gro Harlem Brundtland, die haar visie heel duidelijk heeft weten over te brengen? We weten het niet. Als we het wel wisten, zouden we er wereldwijde aanbevelingen uit kunnen halen en de ontwikkeling elders misschien kunnen ombuigen richting meer duurzaamheid."

De in Nederland gevestigde stichting Duurzame Samenleving heeft de vijfde Sustainable Society Index (SSI) gepubliceerd. Op de website ssfindex.com is te zien hoe de duurzame ontwikkeling van 151 landen ervoor staat. In die 151 landen woont 99 procent van de wereldbevolking.

Brede blik
De SSI is gebaseerd op gegevens uit databanken van onder meer de Wereldbank, World Economic Forum, Global Footprint Network en het Internationale Energie Agentschap. Sinds 2006 wordt de index elke twee jaar samengesteld. Op grond van 21 indicatoren wordt bepaald hoe ver een land is op het gebied van het brede begrip duurzaamheid. Het gaat daarbij niet alleen om milieufactoren (biodiversiteit, energiegebruik en -besparing, de uitstoot van broeikasgas), maar ook om onderwerpen op het gebied van mens en maatschappij (voedsel, drinkwater, gezondheidszorg, opleiding, inkomen) en economie (werkgelegenheid, staatsschuld).

Van de Kerk, voormalig organisatieadviseur, is voorzitter van de stichting Duurzame Samenleving. Samen met medebestuurslid Arthur Manuel en een groep vrijwilligers publiceert hij sinds een jaar ook de gemeentelijke duurzaamheidsindex van Nederland (gdindex.nl). Van de Kerk wil met zijn stichting de verduurzaming van de samenleving bevorderen.

Voor het eerst bevat de Sustainable Society Index geen ranglijst van 1 tot en met 151. De landen zijn beoordeeld en ditmaal gerangschikt op drie hoofdthema's: mens en samenleving, milieu en natuur, en economie. De conclusie na vijf edities: "Op het eerste gezicht lijkt het erop dat de wereld in de afgelopen acht jaar iets duurzamer is geworden", aldus Van de Kerk. "Puur getalsmatig zien we een bescheiden verbetering. Op het gebied van mens en maatschappij is de wereld ruim zes procent beter geworden, op economisch gebied zelfs bijna twaalf procent. Maar daar staat tegenover dat het milieu bijna vijf procent is verslechterd."

null Beeld Trouw, Nel de Vink. Bron: Sustainable Society Foundation
Beeld Trouw, Nel de Vink. Bron: Sustainable Society Foundation

Van de Kerk: "Per saldo betekent dit dat er geen sprake is geweest van echte verduurzaming, alle mooie beloften ten spijt. We gaan pas echt vooruit als we op het gebied van mens en samenleving én economie verbeteren, zonder dat dit negatieve gevolgen heeft voor het milieu en de natuur. Het gaat dus niet goed. De index van 2014 toont aan dat vooruitgang ten koste gaat van het milieu en de natuur. Kijken we naar de resultaten over de periode 2006-2014, dan komt daar overduidelijk uit naar voren dat mens en maatschappij enerzijds en milieu en natuur anderzijds 'op ramkoers' liggen. Daar zullen de generaties die na ons komen, ons niet dankbaar voor zijn."

Forse achteruitgang
Er is ook een positieve trend. Vooral de landen in Afrika zijn sterk vooruitgegaan op het gebied van mens en maatschappij. Daar staat tegenover dat Centraal-Azië (Kazachstan, Kirgizië, Tadzjikistan, Turkmenistan en Oezbekistan) achteruit is gegaan door de slechtere scores voor bevolkingsgroei, inkomensverdeling en onderwijs. Zuid-Azië, met landen als Bangladesh, Bhutan, India, Iran, Nepal, Pakistan en Sri Lanka, laat een sterke verbetering zien van mens en maatschappij, en tegelijkertijd een forse achteruitgang op het gebied van milieu en natuur.

Nederland doet het opnieuw slecht in de index. In de afgelopen jaren is Nederland steeds verder gezakt in de ranglijst. In de eerste index eindigde Nederland nog op plaats 26, in 2012 was dat al plek 44. Dit jaar zou Nederland op de 61ste plaats zijn geëindigd, als er opnieuw een algemene rangorde zou zijn gemaakt. Duitsland zou dan op 53 staan, Denemarken op 42 en België op 70.

Hernieuwbare energie
De lage positie van Nederland is vooral het gevolg van de extreem slechte score in het hoofdthema milieu. Nederland doet het goed op het gebied van mens en samenleving, de 14de plaats. En ook op het gebied van economie: de 28ste plek. Maar bij milieu zit Nederland bij de laatste tien: plaats 142 op de ranglijst van 151 landen.

Dat komt door de lage scores op het gebied van hernieuwbare energie, uitstoot van broeikasgas, energieverbruik en grondstoffengebruik. Mede-samensteller Van de Kerk: "Op die onderdelen haalt Nederland vier keer een 1, dat tikt hard aan. Alleen Oman heeft vijf keer een 1 gescoord."

null Beeld Trouw, Nel de Vink. Bron: Sustainable Society Foundation
Beeld Trouw, Nel de Vink. Bron: Sustainable Society Foundation

Volgens Van de Kerk krijgt de index bij iedere nieuwe editie meer aandacht. "De website wordt gebruikt bij onderwijs. We krijgen reacties van wetenschappelijke instellingen. Finland toont belangstelling. Maar vanuit Nederland blijft het al jaren oorverdovend stil. Maar goed, dat went."

Belangrijke stappen
In de index wordt de kwaliteit van lucht en van oppervlaktewater dit jaar niet meer meegewogen. Volgens Van de Kerk zijn hiervoor op wereldschaal onvoldoende betrouwbare gegevens voor alle 151 landen te vinden. "We hebben ons voor die data tot nu toe gebaseerd op gegevens van de Yale University, maar dat bestand is niet volledig. De gegevens voor Europa en voor de Oeso-landen worden wel bijgehouden, maar dan heb je het maar over nog geen 40 landen van de 151."

De samenstellers van de index vragen in hun rapport of de ramkoers tussen mens en maatschappij aan de ene kant en milieu en natuur aan de andere kant, te keren is. Ze geven zelf een antwoord: "Ja, als we dat écht willen. We zien dat de burgers steeds meer een voortrekkersrol vervullen, zeker op lokaal niveau. Dit zijn belangrijke stappen in de goede richting om ook onze politieke leiders mee te krijgen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden