Reportage

Loslopend wild dwaalt al vijf jaar door de Duitse bossen

Beeld TRBEELD

Wisenten dwalen, op nog geen drie uur van de Nederlandse grens, door Duitse bossen. Geen omheining die de Europese bizon tegenhoudt. Niet iedereen is er blij mee.

Ruim drie meter lang, bijna twee meter hoog: wisenten zijn grote beesten. De stieren, met hun enorme schedels, zijn het grootst en wegen met hun duizend kilo al snel zo veel als een personenauto. Die zie je niet gemakkelijk over het hoofd, zou je denken. En toch, nu de kou uit de wouden van Wittgenstein is verdreven en de temperatuur stijgt, lijken de reusachtige beesten van de aardbodem verdwenen.

Boswachter Olaf Imhof toont het voederhok diep in het bos. Een paar weken geleden nog werden de wisenten hier bijgevoerd, zodat ze ongeschonden de winter doorkwamen. Imhof vindt toch nog een spoor: van een beuk is net een deel van de schors afgeknabbeld. Ze zijn hier geweest, zegt hij. Maar de kudde blijkt onvindbaar. Dus dat is vrijheid.

De laatste wisent liep in de Middeleeuwen rond in Midden-Europa. Rond 1920 waren er nog maar twaalf van deze Europese bizons, alle in gevangenschap. Duitsland beleeft nu een West-Europese primeur. In de regio Wittgenstein, in het zuiden van Noord-Rijnland-Westfalen, lopen nazaten van deze twaalf weer vrij rond. Ver van snelwegen, ver van de grote steden. In Wittgenstein heb je eindeloze sparren- en beukenbossen. Het centrum van de regio is Bad Berleburg, een stadje dat ongeveer twintig kilometer van Winterberg ligt, de plek in het Sauerland waar veel Nederlanders gaan skiën, wandelen of motorrijden.

Raadsel

Daar dwalen de wisenten al vijf jaar door de bossen. Geen omheining die hen tegenhoudt. Acht dieren werden er in 2013 vrijgelaten, meer dan 25 mogen het er niet worden. Hoeveel er nu precies zijn, is in nevelen gehuld. Dit jaar zijn negentien dieren geteld, vorig jaar 21 - waar die twee ontbrekende dieren zijn gebleven is een raadsel. Mogelijk hebben zij zich afgesplitst van de kudde en houden ze zich elders schuil.

Wat voor de een een uniek wildbeheerinitiatief is, is voor de ander een megalomaan prestigeproject van een ijdele grootgrondbezitter. De initiatiefnemer is de inmiddels overleden prins Richard zu Sayn-Wittgenstein-Berleburg. Zijn familie bezit meer dan 130 km2 bos (voor het goede begrip: dat is zo'n 11 bij 12 km). De prins hield van 'wilde natuur' en zorgde ervoor dat de wisenten naar Noord-Rijnland-Westfalen kwamen. Een speciaal opgerichte wisentvereniging is verantwoordelijk voor het project, dat verder gesteund wordt door de Federale Dienst voor Natuurbescherming (Bundesamt für Naturschutz) en het ministerie van milieu in Noord-Rijnland-Westfalen. Deze partijen investeerden de eerste vijf jaar 1,2 miljoen euro in het project. Sindsdien dragen vooral de vereniging, lokale bedrijven en particulieren de kosten. Hoe hoog die zijn, kan de vereniging niet zeggen. Feit is dat de bestuursleden van de wisentvereniging persoonlijk garant staan voor een deel van de kosten.

De wisenten zijn vrijgelaten in het - niet omheinde - bos van de prins. En daar bleven ze niet. Ze wandelen verder dan bedoeld, bijvoorbeeld naar het aangrenzende Sauerland. Dat zorgt voor conflicten. Er gebeurde weliswaar niets van waar de wisentvereniging bang voor was. Er zijn geen ernstige verkeersongevallen geweest. En op één uitzondering na waren er ook geen netelige momenten met wandelaars. Vorig jaar kwam een hondenbezitster enkele wisenten tegen, vermoedelijk ook een koe met een kalf. De vrouw nam de hond op haar arm, waarop de koe zich vermoedelijk bedreigd voelde en de wandelaarster met zijn hoofd aanstootte. Haar kleding was gescheurd, maar ze kwam met de schrik vrij.

Juridische strijd

Maar inmiddels zijn de dieren ook inzet van juridische strijd. De wisenten knabbelen graag aan bomen, vooral aan beuken, tot grote ergernis van sommige bosboeren in het Sauerland. Zij willen dat het project stopt. "Het is een grandioze mislukking", zegt Hans-Jürgen Thies, de advocaat van enige boeren. Wittgenstein moet zijn dieren bij zich houden, is de mening van Sauerland.

De wisentvereniging compenseert de bosboeren, maar geld is volgens advocaat Thies niet het probleem. "Bosbouwers denken in generaties, niet in jaren. Ze willen een gezond bos aan de volgende generatie overdragen. Ze willen niet dat hun eigendom, inclusief belangrijke zaadbomen, wordt beschadigd." Volgens de wisentvereniging hebben de Wittgensteiners aangeboden om beschermend gaas aan te brengen op de bomen in het Sauerland, maar de boseigenaren laten hen niet toe op hun land.

Thies vindt dat de wisentvereniging de controle over de kudde heeft verloren. Vorig jaar veroordeelde een rechtbank de vereniging tot het nemen van 'passende maatregelen' om te voorkomen dat de wisenten particuliere bossen zouden betreden. Als 'passende maatregelen' noemen de rechters alleen 'het nalopen en het vangen' van de wisenten.

Herrenlos

Het was een ingewikkeld oordeel, want tegelijk beschouwen de rechters de beesten als 'herrenlos'. Dat betekent: de wisenten zijn ondertussen wilde dieren, niet meer het bezit van de vereniging. Om de wilde, herrenlose dieren te vangen, is toestemming van de bevoegde natuurbeschermingsautoriteit nodig. Als die er niet is, moeten de boeren de wisenten in hun bos dulden, oordeelden de rechters. Later dit jaar zal het constitutionele hof beslissen of de dieren echt 'herrenlos' zijn.

Kaja Heising bekijkt het thema met een wetenschappelijke blik. Ze studeerde diermanagement in Leeuwarden en begeleidt het wisentenproject sinds vorig jaar. Dat de wisenten de bomen zo te lijf zouden gaan, hadden de deskundigen niet verwacht. Er was nog weinig ervaring, en bovendien is Wittgenstein nauwelijks te vergelijken met andere habitats waar wisenten leven. Heising zoekt nu antwoorden op belangrijke vragen: kunnen wij het landschap delen met dieren die hier ooit hebben geleefd? Voelen de wisenten zich nog steeds goed in de moderne samenleving?

De laatste vraag beantwoordt ze met 'ja', alleen al omdat de dieren zich vermenigvuldigen. Nu moeten onderzoekers achterhalen hoe de schade aan de bomen hun levensvatbaarheid op lange termijn zal beïnvloeden. En waarom de dieren de bomen zo intens schillen.

Natuurlijk is toerisme ook een belangrijke drijfveer voor het project. Daarom heeft Wittgenstein een 'Wisent-Wildnis', een 'etalage' voor het beschermingsproject: een 20 hectare groot omheind terrein met momenteel acht dieren, inclusief wandelpad. Verder zijn er een restaurant en een speeltuin. Vorig jaar kwamen hier ruim 36.000 toeristen, onder wie veel Nederlanders.

Toeschouwers

Als Olaf Imhof zijn auto door de poort stuurt, weten de wisenten: hij zou weleens voedsel bij zich kunnen hebben. De kleine kudde komt onmiddellijk. De beesten zien er ruig uit omdat ze hun vacht wisselen. Ze eten bijna geluidloos en laten zich niet afleiden door de naderende toeschouwers met hun smartphones. Deze dieren zijn aan mensen gewend - in tegenstelling tot de wisenten die in vrijheid zijn geboren.

"Natuurlijk bestaat het risico dat er 'buiten' iets gebeurt", weet Bernd Fuhrmann, burgermeester van Bad Berleburg en voorzitter van de wisentvereniging. Hij is speciaal voor het gesprek naar de 'Wisent-Wildnis' gekomen, omdat hij vecht voor het project dat zijn kleine stadje ver buiten de regio naamsbekendheid heeft bezorgd.

Fuhrmann ontkent niet dat er 'uitdagingen' zijn. Zelfs als het constitutionele hof de dieren 'herrenlos' zal verklaren, zal de vereniging zich niet aan haar verantwoordelijkheid onttrekken, benadrukt hij. De kudde moet immers worden 'gemanaged'.

Ook is er een coördinatiegroep opgericht, van milieuactivisten, jagers en vertegenwoordigers van overheden en de toeristenindustrie. Die begeleidt het project en beslist over voortzetting of beëindiging. Zij heeft het ministerie van milieu nu verzocht om een evaluatie van het wisentproject door een onafhankelijk derde.

Hek

Een hek om het leefgebied van de dieren vindt deskundige Kaja Heising onredelijk. Een groot deel van de wisenten is intussen in vrijheid opgegroeid, zegt zij. De meeste Duitsers beschouwen dieren pas als wild als ze zelfstandig naar nieuwe graasgebieden kunnen lopen en de mens kunnen ontvluchten. Als een rechtbank of de coördinatiegroep straks beslist dat de wisenten niet meer mogen zwerven, moeten ze worden verplaatst. Natuurlijk wil de wisentvereniging dat voorkomen. Het is bovendien moeilijk om een plaats te vinden voor een hele kudde, stelt Heising.

In de regio staan veel mensen achter het project. Een peiling uit 2016 laat zien dat 83 procent van de ondervraagden uit Wittgenstein en omliggende regio's - ook Sauerland - voor vrijlopende bisons zijn. De groep van tegenstanders is klein, beweert Heising. "Maar wel heel luidruchtig."

Vooralsnog is onduidelijk wat het lot van de wilde wisenten op lange termijn zal zijn. Het is denkbaar dat de juridische strijd zich de komende jaren verhardt. Maar burgemeester Bernd Fuhrmann is duidelijk. Hij wil van geen wijken weten. "Waarom zouden alleen wij mensen hier de ruimte mogen hebben?", vraagt hij zich af. "Er moet nog steeds plaats zijn voor wilde dieren in onze sterk geïndustrialiseerde wereld."

Lees ook: Met nieuwkomers als de wolf en de wasbeer wordt de boswandeling een avontuur

Door de komst van de wolf, wasbeer en steppekiekendief was 2017 het jaar van de nieuwkomers. Wandelen wordt een avontuur, maar niet eng, legt ecoloog Michiel van der Weide uit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden